HKU

HKU-Column mei 2019

'Gedaanteverwisselingen met de omvang van een oneliner.'

Gedaanteverwisselingen

'Toen Gregor Samsa op een morgen uit onrustige dromen ontwaakte, ontdekte hij dat hij in zijn bed in een monsterachtig ongedierte was veranderd. Hij lag op zijn hard gepantserde rug en zag, als hij zijn kop enigszins optilde, zijn gewelfde bruine, door boogvormige geledingen verdeelde buik, waarop de deken, op het punt omlaag te glijden, nauwelijks houvast kon vinden. Al zijn, in vergelijking met zijn overige omvang, zielig dunne poten flikkerden hulpeloos voor zijn ogen.' Zo luidt de openingsalinea van de beroemde novelle van Franz Kafka uit 1915, Die Verwandlung. Het zal je maar overkomen, ik moet er niet aan denken. Het toppunt van machteloosheid! En zodra "de pootjes" ter sprake komen wordt het hartverscheurend: 'Hij zou armen en handen nodig hebben gehad om zich op te richten; in plaats daarvan had hij alleen al die pootjes, die onafgebroken in alle richtingen bewogen en die hij bovendien niet kon beheersen. Wanneer hij er eens een wilde buigen, dan was het eerste wat het deed zich strekken, en gelukte het hem eindelijk met dit pootje te doen wat hij wilde dan werkten de andere intussen als losgebroken in de grootste en pijnlijkste beweeglijkheid.'

Hier moest ik meteen aan denken toen ik in het boek van Linda Polman met de veelzeggende titel "Niemand wil ze hebben" het ABC las van "vluchtelingen-speak en modern migratie-idioom". De K opent met "kakkerlakken". Polman schrijft: 'Vluchtelingen en illegale migranten worden voortdurend in dierlijke termen geframed.' De Rwandese Hutu's noemden hun Tutsi-landgenoten "kakkerlakken" maar in het Europa van de 21e eeuw zijn we geen haar beter. Polman vertelt hoe columniste Kathy Hopkins in april 2015 hetzelfde zei over migranten en hoe David Cameron hierop voortborduurde door bootvluchtelingen te vergelijken met "een zwerm die de Middellandse Zee oversteekt". Als je eenmaal tot ongedierte wordt verklaard kun je het vergeten! Kafka laat zien hoe het werkt. Zelfs zijn zuster Grete, die zich als enige om hem bekommert en probeert zijn nieuwe leven nog zo dragelijk mogelijk te maken, wil van Gregor af: 'Weg moet hij, dat is het enige middel, vader. U moet alleen de gedachte van u afzetten dat het Gregor is. Dat wij dat zolang geloofd hebben is immers juist ons ongeluk. Maar hoe zou het Gregor ook kunnen zijn. Als het Gregor was, had hij al lang ingezien dat het samenleven van mensen met zo'n dier niet mogelijk is, en zou vrijwillig zijn weggegaan.' Niemand wil hem hebben, zelfs zijn eigen familie niet ...


Polman ontleende de titel voor haar boek aan een krantenkop uit de Völkischer Beobachter van 13 juli 1938 boven een verslag van de eerste internationale top in het Franse Evian over de vluchtelingencrisis in Europa: "Keiner will sie haben". "Alle Menschen werden Brüder" uit Ode an die Freude van Schiller op muziek van Ludwig van Beethoven is een prachtig ideaal, maar nog heel ver weg zolang er voortdurend nieuwe versies van Kafka's novelle worden geschreven door talloze politici en opiniemakers. Gedaanteverwisselingen met de omvang van een oneliner. In 1994 (!) verscheen de cd "Denk je dat het goed komt" van Lenette van Dongen. Daarop staat het nummer "Europa (de oude dame)" van Hans Claus op muziek van Diederik van Vleuten, dat actueler lijkt dan ooit: 'Kijk naar Europa, trots was haar debuut als jonge vrouw / Ze schonk het leven aan genieën en aan helden / Ze werd een dame, die zich wereldwijd liet gelden / Ze takelt af. Haar nagels zijn al in de rouw / De oude dame dementeert / Ze heeft het zelf niet door, de stakker / Haar oude spoken zijn weer wakker / Alsof ze nooit iets heeft geleerd / De oude dame dementeert / De waanzin tekent zich weer af op haar gezicht / Het eerst herkend door de getuigen van haar schande / Die zagen hoe zij ooit haar kinderen verbrandde / Ze dementeert. Ze heeft weer kampen ingericht ...' Dat is wel even iets anders dan het Europese volkslied en, na de uitslag van de recente Europese verkiezingen, waarschijnlijk dichter bij de waarheid.


Je zult anno nu maar studeren aan HKU omdat je beeldmaker of ontwerper wilt worden: 'Het profiel van HKU als een kunsthogeschool midden in de samenleving heeft voor studenten in media en design directe actuele betekenis. Zij onderzoeken wat hun vakgebied kan betekenen voor grote maatschappelijke vraagstukken als sociale participatie, migratie, disruptieve technologie en persoonlijke vrijheid, klimaatverandering en grondstoffenschaarste. In dat complex nemen onze studenten een eigen betekenisvolle rol aan als ontwerper, als maker, als creatief professional.' Mag en kun je je als maker nu nog steeds apolitiek opstellen of móet je iets met al die gedaanteverwisselingen in Europa? En als het antwoord 'ja' luidt, wát moet je dan precies? Einstein vond fantasie belangrijker dan kennis, want kennis is begrensd. Wacht ons nog een prachtige positieve gedaanteverwisseling waarin het "Alle Menschen werden Brüder" waarheid wordt? Ik hoop op de fantasie van de beeldmakers en ontwerpers van morgen!

Lambertha Souman is redactioneel medewerkster bij HKU. Daarnaast is zij tekstschrijver in de breedste zin van het woord (liedteksten, poëzie, artikelen, brochures, folders).

lambertha.souman@hku.nl