HKU

HKU-Column april 2018

'Data geven een röntgenfoto van de ziel.'

Handelswaar

'Hoe zouden de handen van een moordenaar eraan toe zijn, onmiddellijk na de daad, dacht hij, terwijl hij zijn handen aandachtig bekeek. Zo keek hij voor het eerst naar zijn leven. Een mens weet ontstellend weinig van zichzelf. Zelfs over ons lichaam weten we nauwelijks iets waar we van op aan kunnen. Wat mag ik dan van mijn ziel verwachten, waarvan ik de aard al helemaal niet ken en die ik alleen kan voelen als ze zich manifesteert? Of van de zielen van de anderen, die ik uiteraard nog veel slechter ken dan die van mezelf. Waarop mogen we bij een ander hopen, wij mensen?' Zou Sándor Márai deze regels vandaag nog hebben durven schrijven? Ze komen uit de roman "De Meeuw" die verscheen in 1943. Anno 2018 kijken we immers voortdurend naar ons leven. En of we nog steeds ontstellend weinig van onszelf en de aard van onze ziel weten, weet ik niet. Maar we doen in ieder geval aardig ons best om de zielen van anderen te léren kennen en die van onszelf te láten kennen. Sociale media als Facebook en Twitter zijn daarbij bijzonder behulpzaam. 'Data geven een röntgenfoto van de ziel. En van die foto van het innerlijke zelf maken bedrijven een handelsartikel dat ze zonder medeweten kunnen kopen en verkopen,' schrijft Franklin Foer in "Ontzielde Wereld, de existentiële dreiging van big tech". Onze ziel is handelswaar geworden. De grote vraag is dan natuurlijk hóe we onszelf moeten verkopen.

 

'Door positieve feedback worden de sterken sterker en de zwakken zwakker, en dat zal extreme gevolgen hebben.' Deze voorspelling doet Hal Varian in "Information Rules", het boek dat hij schreef met Carl Shapiro, voor hij als topeconoom bij Google ging werken. Ofwel, hoe meer likes, hoe beter. We liken ons wezenloos in de hoop ook veel geliket te worden. Want positieve feedback maakt ons sterker, nietwaar? Toen Márai zijn gedachten over de ziel aan het papier toevertrouwde, wees 'I like you' nog werkelijk op een klik, een zekere mate van zielsverwantschap. Nu is het een simpele handeling, één click. Een van de vele clicks die samen zorgen voor "de röntgenfoto van de ziel". Maar zo'n like een vorm van zielsverwantschap noemen? Geen haar op mijn hoofd die daaraan denkt. Dit prachtige gevoel wens ik niet uit te leveren aan de markt. Zielsverwantschap is geen handelswaar! Het mag nóóit in de uitverkoop! Ik vraag me af hoe Márai zou reageren op onze moderne sociale-mediabenadering van het begrip "vriend". Er is óók iets gebeurd met het woord "inhoud". Dat is nagenoeg van het toneel verdwenen. Was het misschien te inhoudelijk of juist niet inhoudelijk genoeg? Hoe het ook zij, "content" bleek de sterkste in dit duel en dus de winnaar. Slechts één lettertje verschil met "contant". Zou dat hebben meegespeeld?

 

Alles draait om content. Zonder content tel je niet mee. Maar hoe moet die content er dan uitzien? Hou je vast: 'Deze content wilde een progressieve sfeer uitademen, ergens tussen "fantastisch" en "belangrijk",' schrijft Foer over de site Upworthy op pagina 165. Ga er maar aan staan! Vroeger was het leven nog relatief simpel. Je leerde dat tussen Keulen en Parijs de weg naar Rome ligt en dat er vele wegen naar Rome leiden. Maar op de elektronische snelweg word je geacht te reizen tussen Fantastisch en Belangrijk. Wat is er eigenlijk te koop in de wereld tussen Fantastisch en Belangrijk? Of preciezer: wie bepáált wat er te koop is tussen Fantastisch en Belangrijk? Want de omschrijving van "content mét lidwoord" laat aan duidelijkheid niets te wensen over: 'inhoud, m.n. geheel van teksten, afbeeldingen enz. gezien als verhandelbaar object in de uitgeverijwereld of m.b.t. internet.' Verhandelbaar object ... Als onze ziel handelswaar is en wij zoveel mogelijk likes moeten verzamelen om in de picture te blijven, zijn we dan misschien gedwongen onze content te wórden in plaats van onze content te máken?

 

'I am me' staat niet te missen op de cover van de jongste Happinez. En boven de naam van het blad in ouderwetse typewriterlettertjes: 'Jezelf zijn is goed genoeg'. Is dat nog wel zo? Ik besloot het nummer te kopen. Auteur en socioloog Brené Brown vertelt in een interview wat ze geleerd heeft te veranderen: 'Me minder druk maken over wat anderen van me zullen denken, bijvoorbeeld, mijn behaagzucht binnen de perken houden en vooral mijn behoefte om perfect te zijn te laten vallen.' Hoe valt dit te verenigen met alle pogingen om genoeg geliket te worden? Volgens Foer is dat niet te doen: 'Als we het gevoel hebben dat iemand ons in de gaten houdt, zijn we minder geneigd meningen te ontwikkelen die moed vereisen of die ons voorbij de grenzen van acceptabele oordelen kunnen brengen. We beginnen onze meningen bij te stellen om onze waarnemer te behagen.' Tja, zonder waarnemers heb je niks aan je exposure ...

 

Jezelf zijn ... Hoe de handen van een moordenaar eraan toe zijn onmiddellijk na de daad? Misschien hoeven we na het uploaden of liken van content (soms) alleen maar te kijken naar onze eigen handen ...

Lambertha Souman is redactioneel medewerkster bij HKU. Daarnaast is zij tekstschrijver in de breedste zin van het woord (liedteksten, poëzie, artikelen, brochures, folders).

lambertha.souman@hku.nl

Archief Column

2018
-januari

2017
- november
- oktober
- september
- zomer
- juni
- mei
- april
- maart
- februari
- januari