HKU

HKU-Column april 2020

'Nieuwe verbindingen, nieuwe toepassingen. Meer dan ooit voegen we met z'n allen de daad bij het woord.'

Hamsteren

'Het geheugen is de toekomst van het verleden'. Aan dit citaat van Paul Valéry moet ik denken als ik me afvraag hoe we ons straks deze bijzondere dagen zullen herinneren. Dagen waarin die ene zin van Gerrit Komrij op pagina 14 van Verwoest Arcadië toepasselijker lijkt dan ons lief is: 'Het is het onzichtbare dat in woorden gevangen moet worden.' Ik weet niet hoe het met jullie is, maar ik merk dat er iets gebeurt met de taal. Alles krijgt ineens een coronacontext. Wat zeggen we nou eigenlijk als we enthousiast zijn omdat iets "viral" gaat? Is dat nog wel zo leuk nu de letterlijke betekenis de figuurlijke heeft verdrongen? En o, o, o, wat moet je uitkijken met de keuze van je corporate slogan! De hamsters van die bekende supermarktketen vond ik best leuke beestjes. Maar het gedrag waartoe ze ons met hun bekende oerkreet een paar weken per jaar willen aanzetten kan nu dus écht niet! Wij mogen ons deze dagen in de handjes knijpen (onze eigen handjes en niét die van elkaar!) met onze slogan: 'nieuwe verbindingen, nieuwe toepassingen'. Meer dan ooit voegen we met z'n allen de daad bij het woord. 

 

Online gaat het leven gewoon door ... Ja, dat mochten we willen! 'Alles wat je vanzelfsprekend achtte met zoveel zekerheid dat je er zelfs niet over dacht het nader te onderzoeken blijkt een illusie te zijn. Je zekerheden zijn ontmaskerde leugens. En wat gebeurt er als je daaraan begint te tornen? Moet je dan een nieuwe taal leren?' André Brink vraagt het zich af in Een Droog Wit Seizoen. Ik vermoed dat we het antwoord allemaal weten. We leren de taal van de afstand die ons dichter bij elkaar moet brengen. Toegegeven, online kan er veel, maar niet alles. Toen ik langs de boekenkast liep viel mijn oog op Liefde in Tijden van Cholera van Gabriel García Marquez. En ik dacht meteen: Kunst in Tijden van Corona. Hoe moet het met je afstudeervoorstelling? Anderhalve meter afstand terwijl je toch echt een kus wilt à la Rodin? Of stel dat je Rodin wilt worden? Online marmer hakken? Filmen op locatie? Vergeet het maar! En er is nog veel meer te bedenken waarop de beroemde woorden van Willem Elsschot van toepassing zijn: 'Tussen droom en daad staan wetten in de weg en praktische bezwaren'.

 

'Het leven zoals we dat kennen is stilgezet en een nieuwe werkelijkheid dient zich aan.' Zo opende de actualiteitenrubriek EenVandaag 19 maart jongstleden. De werkelijkheid van twee niet-werkende werkende ouders bijvoorbeeld, die de dag doorbrengen met hun twee niet-schoolgaande schoolgaande kinderen: 'We zitten met z'n vieren in een kleine ruimte en dat zorgt natuurlijk ook regelmatig voor gekibbel.' Dichter bij Anne Frank kun je niet komen. De literatuur is het leven van alledag binnengedrongen. André Brink schrijft op pagina 204 van Een Droog Wit Seizoen: 'Onverwachts op de rand van een ander terechtkomen, als op de rand van een onpeilbare afgrond, dat is het gevaarlijkste wat een mens kan overkomen, geloof je niet?' En Kuki Gallmann bewijst vijfentwintig jaar nadat ik Ik Droomde van Afrika las, op pagina 307 haar grote gelijk als ze zegt: 'Het belangrijkste dat je ooit in je leven kunt leren is alleen kunnen zijn. Vroeg of laat komt er een tijd dat je met jezelf alleen bent. Je moet het aankunnen om je eigen gezelschap te verdragen.' En dát kunnen wij, creatieve geesten als geen ander! Matthijs van Nieuwkerk opperde in De Wereld Draait Door dat het spook van de verveling al snel op de loer ligt als je gedwongen thuis zit. Voor mensen zonder werk én zonder hobby is dat ongetwijfeld waar. Maar kunst is, anders dan minister Wiebes in Zomergasten suggereerde, géén hobby. Ik geloof dat kunst, in de meest ruime zin van het woord, een manier van leven is. Voor de goede orde: met deze uitspraak wil ik het kunstenaarschap absoluut niet romantiseren. Maar wat moet je, als jij niet kiest voor het kunstenaarschap, maar het kunstenaarschap kiest onontkoombaar voor jou?

 

Hamsteren! Als het goed is deed je dat lang vóór de coronacrisis ook al en ga je daar vrolijk mee door als de crisis voorbij is. Hamster inspiratie! Neem de tijd om ideeën te hamsteren en leg ze vast. Je benadeelt niemand want het is geen toiletpapier of paracetamol en zelf heb je er alleen maar voordeel van. Hou je vast aan misschien wel de mooiste regel van Leonard Cohen: 'There is a crack in everything, that's how the light gets in.' De in 2016 verschenen dichtbundel van Menno Wigman kreeg de titel Slordig met Geluk. Zijn we niet een beetje te slordig met geluk? Is het niet veelzeggend dat het woord 'doodgewoon' wel bestaat en 'levengewoon' niet? Het leven is niet gewoon! Toch hebben we de neiging om van alles in het leven maar 'doodgewoon' te vinden. Slordig met geluk! Laten wij, die duurzaam het verschil willen maken – in de hoop dat de wind der saamhorigheid ook blijft waaien ná de crisis – deze dagen allemaal eens proberen ons eigen antwoord te vinden op de prangende vraag die Gerrit Komrij stelt in Verwoest Arcadië: 'Waar eindigden de dingen en begonnen de mensen?'

Lambertha Souman is redactioneel medewerkster bij HKU. Daarnaast is zij tekstschrijver in de breedste zin van het woord (liedteksten, poëzie, artikelen, brochures, folders).

lambertha.souman@hku.nl