HKU

HKU-Column mei 2017

Een menselijk gezicht geven is: wegblijven van de abstracties die alles tot een veilige ver-van-ons-bed-show maken.

Schoenen

Onder "abstract" geeft Van Dale onder andere: '(van kunsten) geen verband houdend met de zichtbare werkelijkheid'. In aanmerking genomen dat de zichtbare werkelijkheid van de een niet per se de zichtbare werkelijkheid van de ander hoeft te zijn, had er wat mij betreft ook tussen de haakjes kunnen staan: 'van uitspraken'. Abstract (want synoniem met "ontastbaar" en "onstoffelijk") is heerlijk veilig en lekker makkelijk. Hoe veilig en makkelijk leerde ik ooit van mijn vader toen we van gedachten wisselden over het communisme. Eerlijk delen is toch een prachtig idee? Waarom werkte het dan niet? Het antwoord gaf mijn vader in de vorm van de conversatie tussen twee heren. Laten we ze voor de gelegenheid even Pavel en Konstantin noemen. – Pavel, als jij twee huizen had, zou je mij dan een huis geven? – Natuurlijk Konstantin. – En Pavel, als jij twee paarden had, zou je mij dan een paard geven? – Dat spreekt vanzelf, Konstantin. – En Pavel, als je twee paar schoenen had, zou je mij dan een paar schoenen geven? – Nee, Konstantin, dat zou ik niet doen. – Pavel, dat kun je niet menen! Een huis, een paard, maar geen paar schoenen? Waarom niet? – Konstantin, het antwoord is heel eenvoudig: ik héb twee paar schoenen ...


Abstracties kun je makkelijk weggeven. Abstract maakt gul. Doorgewinterde politici weten daar alles van, al zullen ze dat nooit toegeven. Het wordt pas pijnlijk als het concreet wordt en verband houdt met de zichtbare werkelijkheid. In maart heeft het volk weer honderdvijftig volksvertegenwoordigers gekozen. Ook dit is veilig abstract geformuleerd! Een volksvertegenwoordiger vertegenwoordigt nooit het hele volk. En wie er precies bedoeld wordt met "het volk" hangt af van de context en de connotatie die de spreker bij dit begrip heeft. Misschien zijn winnende sporters wel de enige echte volksvertegenwoordigers. Al hebben we er zelf geen grammetje aan bijgedragen, toch kost het ons dan geen enkele moeite om te roepen dat "we" gewonnen hebben. Wie "we" precies zijn verschilt ook nogal per situatie. Op 4 mei herdenken we de Nederlandse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesmissies nadien. Wie we? En je kunt abstract dénken, maar abstract hérdenken bestaat niet. Want wie of wat herdenk je dan? Abstract herdenken is totaal vergeten zijn waar het om gaat. Abstract herdenken levert niets anders op dan twee lege minuten stilte. 'Een oorlog blijft voor de rest van je leven in je lijf zitten, al is het nog zo lang geleden. Je raakt er nooit meer van los. Een mens weet iets bijzonder kostbaars als vrijheid des te meer te waarderen, denk ik, als je zelf hebt meegemaakt wat het voor je betekent om er voor korte of langere tijd van verstoken te zijn,' zei oud-premier Wim Kok toen hij in 2010 de 5 meilezing hield.


'Wat vlak na de oorlog nog een schier onbereikbaar droombeeld leek – "nooit meer oorlog" als dragende gedachte bij de grondleggers van een verenigd Europa en de stapsgewijze opbouw daarvan – is enkele generaties later niet iets waar veel mensen nog warm of koud van worden. Verreweg de meesten nemen hun vrijheid eenvoudig voor lief, alsof het niet anders kan en nooit anders geweest is,' constateert Kok. En twee jaar later herinnert de toenmalige Duitse Bondspresident Joachim Gauck ons er in zijn 5 meilezing aan dat 'het vuur van de vrijheid van het begin af aan een bepalend element was voor de Europese eenwording in vrede.' Daarna citeert hij de Nederlandse politicus Hendrik Brugmans die in mei 1948 sprak op een congres van de Europese Beweging. 'Hij zei dat Europa de filosofie van de niet-aangepasten is, de plek van degenen "die voortdurend in tweestrijd zijn, waar geen zekerheid als waarheid wordt geaccepteerd, wanneer die niet steeds opnieuw wordt ontdekt. […] Overal zal de vlag van Europa de vlag van de vrijheid zijn."' In zijn roman "Oorlog en Terpentijn" schrijft Stefan Hertmans: 'Het vanzelfsprekende is een bijproduct van het vergeten.' Of is het vergeten inmiddels het desastreuze bijproduct van het vanzelfsprekende geworden? Overal zal de vlag van Europa de vlag van de vrijheid zijn ... Mijn hemel! Wat is er sinds 1948 eigenlijk allemaal opgegaan in de rook van de onverschilligheid?


Onlangs verscheen de door Auke Hulst samengestelde bundel "Als dit zo doorgaat". In het voorwoord schrijft hij: 'Een in speculatieve fictie bekend uitgangspunt. Het is een manier om het heden te bestuderen door te extrapoleren, en waar nodig te waarschuwen. (...) Deze verhalen pretenderen niet de exacte toekomst te voorspellen, maar de vinger op zere plekken te leggen, op een manier die maatschappelijke trends een menselijk gezicht geven.' Een menselijk gezicht geven is: wegblijven van de abstracties die alles tot een veilige ver-van-ons-bed-show maken. Zorgen dat het zo dichtbij komt dat we ons kunnen voorstellen hoe het moet zijn om in de schoenen van de ander te lopen, hoe pijnlijk het is om geen schoenen meer te hebben, hoe het moet voelen als laarzen je voet verbrijzelen en wat het betekent als je weet dat je na morgen nooit meer schoenen nodig zult hebben. Kunstenaars aller academies, word alsjeblieft schoenmaker! Leer ons in plaats van naast onze eigen schoenen te lopen, bewust in die van een ander te staan. Wie weet komen dat paard en dat huis dan ooit toch nog in zicht voor iedereen ...

Lambertha Souman is redactioneel medewerkster bij HKU. Daarnaast is zij tekstschrijver in de breedste zin van het woord (liedteksten, poëzie, artikelen, brochures, folders).

lambertha.souman@hku.nl