HKU

HKU-Column mei 2016

Dan is een belangrijke vraag dus: wie wordt slimmer?

Definitie

'Pas toen we op straat waren, vertelden vader en moeder me bij brokjes en beetjes het hele onderduikplan,' schrijft Anne Frank op 9 juli 1942 in haar dagboek. "Onderduikplan" zou een woord zijn dat niet meer voorkomt in de elfde editie van het woordenboek waaraan wordt gewerkt in de Orwelliaanse wereld waar Big Brother regeert: 'Wij vernietigen woorden – tientallen, honderden, elke dag. We beperken de taal tot het uiterste. De elfde druk zal niet één woord bevatten dat vóór het jaar 2050 in onbruik zal raken.' Als ik dit schrijf is het 2016 en je kunt je serieus afvragen of Anne Frank nu überhaupt een kans had gehad om het Achterhuis ongezien te bereiken in de smart city Amsterdam. Big Brother is watching you! Uitgerekend degene die in een aflevering van VPRO's Tegenlicht komt vertellen dat een lantaarnpaal tot voor kort een heel sloom ding was, omdat hij maar één ding deed – namelijk licht geven – en dat dit in "de slimme stad" gaat veranderen, heeft dezelfde initialen als Big Brother. 'De moderne lantaarnpaal wordt de iPhone van de straat,' meldt BB enthousiast. En dat is natuurlijk fantastisch! Alhoewel ...

 
Computerprogrammeur en digitaal activist Aral Balkan windt er geen doekjes om: 'We spreken over een slimme stad. Dan is een belangrijke vraag dus: wie wordt slimmer? Wie gaat er over de informatie die zo'n stad oplevert? Ga maar na wat een slimme stad is. Dat is een stad die alles over je weet. Wat je ook doet, waar je ook heen gaat: de stad weet het. Is er iets wat daarop lijkt? Wat is ook zo ontworpen? Een panopticon. Dat is een gevangenis met een wachttoren in het midden. Alle gedetineerden zitten daaromheen in een koepel. De gedetineerden kunnen niet zien of er een bewaker in de toren zit. Maar als er een zit, ziet hij alles wat ze doen. Dat is de ideale gevangenis. Je weet niet of je bekeken wordt, maar moet ervan uitgaan dat het zo is. Een eng idee. Je kunt de slimme stad zien als een 3D-scanner. En wat scant die? De mensen die in die stad wonen. Wie is de eigenaar van die informatie? De inwoners zelf of een bedrijf? En wat gebeurt er als wij in 3D-scanners wonen? We weten niet wat de essentie is van identiteit in het digitale tijdperk en de essentie van data. Persoonlijke data over jou, dat ben jij. Data zijn de nieuwe olie, een betaalmiddel. Een vreselijke omschrijving van wat eigenlijk onze identiteit is.'
 
In de beroemde roman van Orwell staat een curieuze zin die me nog niet eerder was opgevallen: 'En zelfs technologische vooruitgang vindt slechts plaats wanneer haar producten op enige manier dienstbaar gemaakt kunnen worden aan de vermindering van de menselijke vrijheid.' Dát hoor je de promotor van de multifunctionele lantaarnpaal niet zeggen: 'Digitalisering van de samenleving is hetgeen ons hier bij elkaar brengt. Wat er gebeurt als je digitalisering brengt naar de straten van de stad, is in zichzelf ook een heel spannend gegeven.' Dank je de koekoek. Een spannend gegeven ... In "Aanslag op de vrijheid" stellen Ilija Trojanow en Julia Zeh klip-en-klaar: 'Er zijn geen concepten, er wordt niet fundamenteel nagedacht over de vraag op welke manier een maatschappij waarin haast iedereen alles over iedereen kan weten, in evenwicht moet worden gehouden.' Voor je het weet beland je in een dictatuur ...

 

Niet "Big Brother" van John de Mol, maar "Dictator", dat in de eerste week van mei werd uitgezonden door BNN, is het belangwekkendste experiment dat associaties oproept met Orwells universum. Ruim twintig beveiligingscamera's en twee cameramannen observeren zeven jongeren tijdens een sociaal experiment waarbij de winnaar tienduizend euro in het vooruitzicht is gesteld. De deelnemers ondervinden hoe het is om te leven in een totalitair systeem. Het tempo waarin normen en waarden sneuvelen teneinde de Geliefde Leider (die overigens niet blijkt te bestaan) te behagen, is onthutsend. Wil je zo'n samenleving – die al binnen acht dagen gebouwd is – voorkomen, dan moet je volgens filosoof Bas Haring, als samenleving de andersdenkers, de vragers en de twijfelaars niet wegsturen maar adopteren.

 

Er staan nog een paar regels in "1984" waar je overheen leest als je niet uitkijkt: 'Wat een griezelige macht had er, éven maar, geklonken uit dat geschreeuw van een paar honderd kelen! Waarom konden ze nooit schreeuwen over iets dat echt belangrijk was?' Volgens Trojanow en Zeh is de moderne burger en IT-gebruiker blind voor de controlemaatschappij. 'Hij geniet van openbare zelfenscenering, poseert op websites, hij uit zich overal, meestal onbezonnen en deelt zijn intieme sfeer met vreemden. Hij ontbloot zich op de marktplaatsen van ijdelheid alsof ironisch genoeg uitgerekend op het internet het calvinistische ideaal van het reusachtige raam is verwezenlijkt waardoor iedereen de zuiverheid van het eigen leven kan aantonen. In de virtuele wereld lijkt inderdaad te gelden: een goed mens is iemand die niets te verbergen heeft en daarom ook niets verbergt.' Maar wie bepaalt hoe de definitie luidt van "een goed mens"?

Lambertha Souman is redactioneel medewerkster bij HKU. Daarnaast is zij tekstschrijver in de breedste zin van het woord (liedteksten, poëzie, artikelen, brochures, folders).

lambertha.souman@hku.nl