Hoe weet je dat je ‘lekker’ zit? En hoe leg je in een prompt uit wat je moet doen om te gaan zitten: welk lichaamsdeel begint, en hoe leg je uit hoe dat beweegt? Choreograaf Katja Heitmann liet de deelnemers in haar workshop The Body as a Research Instrument ondervinden dat voor hen vanzelfsprekende dingen voor een ander helemaal niet zo vanzelfsprekend zijn. “Op dat moment merk je hoeveel kennis eigenlijk impliciet en lichamelijk is”, blikt associate lector Veerle Spronck terug. Ze is als projectleider vanuit het HKU-lectoraat Waarde(n)vol Ondernemen in en door de Kunsten betrokken bij Teach Us How to Feel. “Want waarom ziet ‘lekker zitten’ er voor de één heel anders uit dan voor de ander? Wat me opviel is hoeveel kennis we eigenlijk in ons lichaam meedragen zonder dat we die makkelijk onder woorden kunnen brengen. Zodra je iemand vraagt om iets heel gewoons uit te leggen, blijkt dat verrassend ingewikkeld.”
De intelligentie van het lichaam
Werkweek onderzoeksproject Teach Us How to Feel
Het lichaam heeft een heel eigen vorm van intelligentie: het voelt, ervaart, is non-verbaal, situationeel. Het HKU-onderzoeksproject Teach Us How to Feel zet deze zogenoemde Body Intelligence (BI) naast Artificial Intelligence (AI), en laat ze elkaar ontmoeten. Om te kijken wat dat oplevert voor het artistieke maakproces. Eind mei beleefden onderzoekers, kunstenaars, curatoren, technologen en studenten tijdens een eerste werkweek verschillende experimenten met elkaar
Workshop The Body as a Research Instrument van choreograaf Katja Heitmann. Beeld: Jesse van den Berg.
Interessant en spannend verschil
Artificial Intelligence werkt vanuit patronen en generalisaties, en AI-systemen zijn sterk in kennis die expliciet gemaakt kan worden, Body Intelligence werkt vanuit ervaring, gevoel en is situationeel, afhankelijk van een context. Veerle: “Voor artistiek onderzoek is dat verschil interessant en spannend. Want wat gebeurt er als deze twee vormen van intelligentie elkaar ontmoeten? Welke misverstanden, vertalingen, verassingen of nieuwe inzichten ontstaan er dan? AI wordt op dat moment niet ingezet als hulpmiddel voor snelheid of efficiëntie, maar als artistieke mogelijkheid, omdat het een ander perspectief brengt.”
Extremer dan gedacht
Hoe het lichaam reageert op een op technologie gebaseerde activiteit, ondervond Florian van Zandwijk, als creative tech artist betrokken bij Teach Us How to Feel. Hij maakte deel uit van een experiment met collectieve prompting en wat er gebeurt als de eigenschappen van AI en BI worden gecombineerd. “Ik wilde deelnemers laten ervaren wat er in hun lichaam gebeurt op het moment dat zij zich moeten voegen naar het systeem. Het uitgangspunt was dat AI en mensen allebei verschillende eigenschappen en behoeften hebben die voor de ander niet gelden. AI is goed in het herkennen van patronen in menselijke spraak, wie er in een groep het hardst of zachtst spreekt, hoeveel spreektijd iedere deelnemer precies invult. En de mens heeft een lichaam, de behoefte aan rust en slaap. Dit is onbekend terrein voor AI-systemen. Die asymmetrie wilde ik onderzoeken.”
“Het resultaat was veel extremer dan ik had gedacht”, vertelt hij erover. “Al in de eerste fase, waarin ik eigenlijk alleen nog maar wilde ‘kalibreren’, oftewel de kaders afspreken waarbinnen we het experiment gingen doen en te zorgen dat het systeem kon herkennen wie wie was, bleek dat de deelnemers meteen allerlei gevoelens en fysieke ervaringen ontwikkelden richting dat systeem. Gevoelens van wantrouwen, ook naar mij als leider van het experiment, niet willen deelnemen, vragen stellen bij de instructies. Een heel groot verschil tussen Artificial Intelligence en Body Intelligence werd ineens enorm uitvergroot: de gelaagdheid van de belichaamde ervaring en ook de lichamelijke sensaties van stress die ik observeerde bij de deelnemers.”
Eerst gesprek, dan de technologie
Voor een volgende keer wil hij het experiment graag zonder technologie en in een meer gelijkwaardige opstelling tussen hemzelf en de deelnemers opstarten, en pas later de technologie introduceren. “Ik zou dan eerst graag een open gesprek voeren vanuit onze ervaring en kennis. Dit was eigenlijk ook de bedoeling na de technische kalibratie. Daarna introduceer ik een opdracht om als mens zo objectief mogelijk te beoordelen hoeveel procent iedereen in de groep spreektijd invult. En pas als daar aanleiding toe is, introduceer ik op transparante wijze pas een technisch systeem dat hierbij kan assisteren of deelnemen.”
‘Door je actief, kritisch en nieuwsgierig tot AI te verhouden, kun je er meer begrip en eigenaarschap over ontwikkelen’ – creative tech artist Florian van Zandwijk
Leren reflecteren
Met zijn werk wil Van Zandwijk aantonen dat je als mens niet hoeft te kiezen tussen volledige omarming of juist volledige afwijzing van Artificial Intelligence, maar dat er nog veel meer tussen zit. Door bijvoorbeeld systemen te gebruiken op manieren waarvoor ze niet bedoeld zijn. Zo ontwierp hij een reversed engineered infinite scroll om mensen te helpen moe te worden als ze niet kunnen slapen. Zo’n infinite scroll is in principe door big tech bedoeld om je juist wakker te houden, maar in deze heeft Van Zandwijk videofragmenten achter elkaar gemonteerd die mensen laat zien in hun ‘get ready with me’ ritueel, waarbij ze uit bed komen en zich klaarmaken voor de dag, maar dan juist omgekeerd en vertraagd. Florian: “Ik wil laten zien dat we allemaal een vorm van macht hebben, de mogelijkheid om ons te verhouden tot de technologie die ons wordt voorgeschoteld. Door je actief, kritisch en nieuwsgierig tot AI te verhouden, kun je er meer begrip en eigenaarschap over ontwikkelen. En door meer inzicht te krijgen in hoe AI wordt gemaakt, verliest het wat van die mythische status.”
AI en BI in de creatieve praktijk
De opbrengsten van de werkweek over de relatie tussen Body Intelligence en Artificial Intelligence zullen worden gebruikt als onderzoeksmateriaal in Teach Us How to Feel. Daarnaast is een start gemaakt met interviews met HKU-studenten over de rol van AI én de rol van hun lichaam in hun creatieve praktijk. Studenten van Media, Muziek en Technologie, Creative Transformation en Kunst en Economie worden hierover bevraagd. Veerle Spronck: “Die verschillende disciplines zijn ontzettend interessant, omdat iedereen AI en creativiteit op een andere manier ervaart. We hopen de komende maanden nog veel meer stemmen toe te voegen.”
Over het project Teach Us How to Feel
Teach Us How to Feel: Belichaamde kennis en AI in het creatieve maakproces onderzoekt hoe AI en belichaamde kennis op elkaar inwerken én mogelijk kunnen samenwerken binnen artistiek en ontwerpend onderzoek. Het doel is om nieuwe creatieve strategieën te ontwikkelen die menselijke intuïtie en technologie verbinden. In het project werkt een divers team van artistiek onderzoekers samen met kunstenaars, curatoren en technologen.
Naar de projectpagina