Aanraken als unieke bron van kennis

Marloeke van der Vlugt (1971) is de eerste promovendus die haar proefschrift verdedigt binnen Meaningful Artistic Research (MAR). MAR is de samenwerking op het gebied van artistiek onderzoek tussen Hogeschool voor de Kunsten Utrecht (HKU) en de Universiteit voor Humanistiek (UvH).

Aanraken als vertrekpunt

Marloeke is docent bij de bachelor Interactive Performance Design en de master Scenography, en onderzoeker bij het lectoraat Grensverleggende Artistieke Praktijken. Ze start haar artistiek onderzoekstraject in 2018 met één eenvoudige vraag: wat gebeurt er wanneer kunst niet alleen bekeken wordt, maar ook aanraakt; wanneer tactiliteit, nabijheid, en lichamelijke afstemming het vertrekpunt vormen? In de tijd van de Covid-pandemie, waarin aanraken wordt geassocieerd met risico en taboe, zoekt zij juist naar manieren om tactiele sensaties te activeren.

Sculpturale bolletjes

Marloeke’s performatief experiment Thresholds of Touch, dat deel uitmaakt van haar onderzoek, verkent het belang van de tastzin. Met haar ‘tactile objects’, sculpturale bolletjes gevuld met zachte inhoud in verschillende texturen, nodigt ze mensen uit hun tastzin te reactiveren. Om vervolgens te ervaren wat het met henzelf en anderen doet.

De impact van aanraken

“De tastzin is een van de belangrijkste zintuigen waarmee we geboren worden,” vertelt Marloeke. “Maar terwijl we als baby nog alles vastpakken en in onze mond steken, wordt ons dat razendsnel afgeleerd. ‘Niet aankomen’ is een veel gehoord zinnetje uit onze jongste jaren. Ook in de kunst wordt de esthetische afstand gepromoot, en hebben kijken en luisteren een veel prominentere rol gekregen. In musea ligt alles keurig in een glazen kastje en bij voorstellingen zit het publiek op gepaste afstand van de performers. En dat terwijl er bijna geen directere ervaring met zoveel impact is als aanraken.” Van der Vlugt is uit op ‘resensibilisatie’, een hernieuwde aandacht voor aanraken, niet alleen voor haar publiek, maar ook voor zichzelf als maker: “Hoe raak ik deze wereld aan en hoe raakt de wereld mij aan?”

Touching (the) Strangeness

In het onderzoek staat verdieping van het concept Touching (the) Strangeness steeds centraal. Marloeke: “Met strangeness doel ik op de ervaring dat het lichaam soms zijn eigen koers vaart – onvoorspelbaar, niet volledig te controleren, bewegend voorbij de wil. Het zijn tekenen dat het lichaam een eigen kennis heeft. Fenomenologisch sluit dit aan bij het geleefde lichaam dat zich soms als ‘de ander’ laat voelen; biologisch resoneert het met het autonoom zenuwstelsel dat ons voortdurend bijstuurt, vaak buiten de bewuste wil om. Wat gebeurt er als je die bewegingen niet wegdrukt, maar waarneemt en onderzoekt wat er vrijkomt in de onvoorspelbaarheid?”

Tentoonstelling in Landhuis Oud Amelisweerd

Aansluitend op de promotie loopt de tentoonstelling Touching (the) Strangeness in Landhuis Oud Amelisweerd. Deze toont een selectie van de experimenten die Marloeke tijdens haar onderzoek heeft ontwikkeld. In de tentoonstelling ontvouwt zich een relationele, tijdsgebonden, belichaamde kunstpraktijk, waarin vragen rondom zorg en ethiek meespelen. De tentoonstelling is nog t/m 31 mei te bezoeken.

Meaningful Artistic Research

Meaningful Artistic Research, de samenwerking tussen HKU en UvH, vertrekt vanuit de overtuiging dat artistieke en creatieve maakprocessen unieke vormen van kennis opleveren. Deze kennis is van groot belang voor het verbeelden en ontwikkelen van zorgzame, rechtvaardige en duurzame manieren van samenleven. Naast zeven lopende artistieke promotietrajecten, bouwt MAR aan een levendige artistieke onderzoeksgemeenschap en onderwijsontwikkeling.

Gaby Allard, voorzitter College van Bestuur HKU: “We zijn bijzonder trots op Marloeke van der Vlugt als onze eerste promovendus binnen Meaningful Artistic Research. Haar dissertatie naar de impact van aanraken en het activeren van tactiele sensaties is een voorbeeld voor artistiek onderzoek, waarin door het analyseren van emoties, ervaringen en verbeeldingskracht nieuwe perspectieven ontstaan op kunst, onderwijs en de samenleving.”

Lees meer over het project
Download het proefschrift

Voor dit onderzoek ontving Marloeke van der Vlugt de NWO Promotiebeurs voor Leraren.