Waar moet je het zoeken als je weet dat je leven binnenkort eindigt omdat je ongeneeslijk ziek bent? Zo’n onverwacht einde brengt veel en verschillende emoties met zich mee. Patiënten verliezen vaak een gevoel van zingeving. Goed om daarover te praten, maar soms is het makkelijker om via artistieke verbeelding te zoeken naar houvast.
Twee oncologen uit het AMC klopten aan bij HKU om die mogelijkheid te verkennen. Lector Nirav Christophe en Henny Dörr zetten vanuit het lectoraat Grensverleggende Artistieke Praktijken samen met hen het onderzoek In Search of Stories op. Gesteund door KWF Kankerbestrijding deden zij een vijfjarige pilot die zich richtte op het stimuleren van interactie tussen teksten, kunst en iemands eigen verhaal.
De kunstenaar maakt samen met de patiënt
In een gefaseerd traject koppelden Henny en Nirav terminale kankerpatiënten aan een kunstenaar die bij ze past. Die kunstenaars – van schrijver en beeldend kunstenaar tot theatermaker en muzikant – volgden daarvoor een intensief trainingstraject om zich voor te bereiden op de samenwerking met ernstig zieke mensen, hun familieleden en zorgprofessionals. De geestelijke verzorgers deden ook mee aan de training, zodat experts uit verschillende domeinen elkaar wisten te vinden. De kunstenaar maakte samen met de patiënt iets in co-creatie zonder het creatieve proces te laten sturen door het feit dat iemand ‘zielig’ is. Ze moesten leren omgaan met alle emoties, en die er in het werk allemaal laten zijn. Het gebeurde ook dat mensen gedurende het maakproces stierven, dat was iets om rekening mee te houden en hoefde het creatieve proces van de kunstenaar niet te stoppen.
Zintuiglijke ervaringen
De kunstenaar ging met de patiënt een samenwerking aan, waarin de ervaring van de patiënt centraal stond. Het begon met het kiezen van een betekenisvol verhaal uit de wereldliteratuur en daar werden steeds meer persoonlijke ervaringen aan toegevoegd, om gaandeweg een eigen verhaal te kunnen construeren. Soms werd dat een boek vol verhalen, gedichten, e-mails en foto’s, zoals een van de deelnemers maakte met een schrijfster. Een ander maakte samen met een beeldend kunstenaar een grote steen voor in de tuin die van binnenuit verlicht wordt. Een derde ging met een textielontwerper op zoek naar een gevoel van geborgenheid: het werd een zachte jas met een patchwork van haar leven, waarin ze een fotoshoot deed voor haar familie. Zintuiglijke ervaringen waren een belangrijk onderdeel van het maakproces, iets wat in dit project nadrukkelijk werd toegevoegd aan de gangbare psychische steun via gesprekken.
De werken die gemaakt werden in het project, zijn samengebracht in de tentoonstelling WELLICHT – Op zoek naar verhalen in het polikliniekgebouw van het AMC in januari 2024. Daarover is deze video gemaakt.
Meervoudige impact
Het doel van In Search of Stories is meervoudig geweest. Voor de mensen die weten dat ze gaan sterven is het streven een betere kwaliteit van het leven dat hen nog rest. Het project biedt een creatief handvat om hun eigen levensverhaal te duiden en nieuwe zingeving te vinden. Dat een van de deelnemers stopte met chemo om zich helemaal aan het kunstwerk te kunnen wijden, zegt al iets over de impact. Maar er is ook een artistieke opbrengst: de eerste werken werden tentoongesteld in een museum. En ondertussen brachten de onderzoekers van HKU in kaart hoe transdisciplinaire co-creatie werkt en hoe je dat in het curriculum van Academies zou kunnen opnemen. Nirav: “Uiteindelijk zullen we kunstenaars steeds meer gaan opleiden voor dit soort praktijken. We verzamelen ingrediënten voor onderwijsinnovatie én zorginnovatie. Het zou fantastisch zijn als er straks een ziekenhuis is dat deze methode structureel kan aanbieden.”
WELLICHT
De verhalenbundel WELLICHT doet verslag van het project In Search of Stories. De patiënten, kunstenaars en andere betrokkenen komen in verschillende vormen aan het woord over wat de samenwerking betekende vanuit hun perspectief. Het boek is te bestellen of te downloaden als pdf.
