CAR(E)TOGRAPHY: Kunst en zorg in kaart

In de context van de woonzorglocatie wordt geëxperimenteerd met manieren waarop kunst onderdeel kan worden van de dagelijkse zorgpraktijk. Niet als losse activiteit, maar als een manier om anders te kijken, samen te werken en ruimte te maken voor verbeelding en experiment. Tegelijkertijd leren kunstenaars in deze omgeving veel van zorgpraktijken: bijvoorbeeld over zorg dragen, communiceren in non-verbale contexten en het belang van proces boven eindresultaat.

Het onderzoeksproject CAR(E)TOGRAPHY probeert deze wisselwerking beter te begrijpen en zichtbaar te maken. Hoe ontstaat een vruchtbare samenwerking tussen kunst en zorg? Welke elementen maken zo’n samenwerking mogelijk? En hoe kun je die kennis delen met anderen die in vergelijkbare contexten werken?

Veldwerk en mapping

Het onderzoek is in 2025 uitgevoerd door artistiek onderzoeker en docent bij HKU Creative Transformation Marlies Vermeulen en associate lector Veerle Spronck van het lectoraat Waarde(n)vol Ondernemen in en door de Kunsten, in nauwe samenwerking met partners van Re-creatie en Reinaerde.

De onderzoekers deden veldwerk op De Heygraeff en bewogen mee in het dagelijkse leven op de locatie: in woonruimtes, bij dagbesteding, in gesprekken en tijdens gezamenlijke maakmomenten. Op die manier onderzochten zij hoe de interactie tussen kunst en zorg zich in de praktijk ontwikkelt.

De methode die ze daarvoor gebruikten was mapping: het letterlijk in kaart brengen van wat er op de locatie gebeurt. Tijdens residenties op de locatie werden observaties, gesprekken en ervaringen vastgelegd in veldnotities, schetsen en getekende kaarten.

Deze kaarten documenteren niet alleen fysieke plekken, maar ook sociale relaties, routines, initiatieven en kleine verschuivingen in hoe mensen samenwerken. Zo ontstond een collectie kaarten die de dynamiek van deze kunst-zorgpraktijk zichtbaar maken.

In het project werden verschillende stappen doorlopen. Eerst werd het veld verkend: ervaringen, verhalen en praktijken op De Heygraeff werden verzameld en vertaald naar tekeningen en kaarten. Vervolgens werden deze kaarten besproken en verder ontwikkeld in co-creatieve workshops met zorgprofessionals, partners en studenten. Daarna werd een instrument ontworpen dat de inzichten uit het onderzoek toegankelijk maakt voor anderen.

De uiteindelijke uitkomst van het project is een publicatie in de vorm van een fysieke kaart die zowel documentatie als instrument is. De kaart laat zien hoe deze specifieke kunst-zorgpraktijk zich heeft ontwikkeld, maar nodigt lezers ook uit om hun eigen praktijk te onderzoeken.

Mapping fungeert daarmee niet alleen als onderzoeksinstrument, maar ook als manier om kennis te delen.

De publicatie: een kaart van een kunst-zorglandschap

De uitkomst van CAR(E)TOGRAPHY is een grote, gevouwen kaart (leporello) die het kunst-zorglandschap van De Heygraeff in beeld brengt.

De kaart kan op verschillende manieren gelezen worden. Het middendeel beschrijft de ontwikkeling van Re-creatie op De Heygraeff en laat zien hoe kunst en zorg daar geleidelijk met elkaar verweven zijn geraakt. Kleine observaties uit het dagelijks leven – van workshops tot aanpassingen in de fysieke omgeving – maken zichtbaar hoe creativiteit in de praktijk werkt.

Twee bodems die elkaar raken en verschuiven

Als analytisch kader gebruikt de kaart een geologische metafoor. Kunst en zorg worden voorgesteld als twee ‘bodems’ die elkaar raken en verschuiven, vergelijkbaar met tektonische platen. Waar deze domeinen elkaar ontmoeten, ontstaan nieuwe vormen van samenwerking en betekenis.

In deze doorsnede van het landschap worden onder andere drie belangrijke lagen zichtbaar:

• Kwaliteiten van de plek.
• Kwaliteiten van de mensen die er werken.
• Verschillende vormen van creativiteit.

Vier vormen van creativiteit

Tijdens het onderzoek kwamen vier vormen van creativiteit naar boven die een rol spelen in de praktijk op De Heygraeff, en misschien überhaupt wel centraal staan in kunst-zorg samenwerkingen:

• Fysieke creativiteit (aanpassen van de omgeving).
• Relationele creativiteit (werken met relaties en interacties).
• Handelingscreativiteit (het vormgeven van routines en handelingen).
• Strategische creativiteit (inspelen op kansen en mogelijkheden).

Een kaart als instrument

De kaart is niet alleen een verslag van het onderzoek. Ze is ook bedoeld als praktisch instrument.

In het bovenste deel van de kaart staan oefeningen waarmee kunstenaars, zorgprofessionals of andere betrokkenen hun eigen praktijk kunnen onderzoeken. Door voorbeelden te verzamelen en een ‘grondboring’ van hun eigen werkomgeving te maken, kunnen zij reflecteren op hoe creativiteit en samenwerking in hun context functioneren.

Op die manier fungeert CAR(E)TOGRAPHY als een navigatiemiddel in het grensgebied tussen kunst en zorg: een manier om bestaande praktijken beter te begrijpen én nieuwe mogelijkheden te verkennen.

Met ondersteuning van: