HKU leidt makers op met kritisch AI-handelingsvermogen

  • 18 november 2026

HKU heeft een kritische én lerende houding naar generatieve AI, en leidt makers op met artistiek, professioneel en ethisch handelingsvermogen ten aanzien van steeds veranderende AI-technologie. Dat staat in de nieuwe beleidsvisie van HKU op AI.

HKU leidt makers op met kritisch AI-handelingsvermogen

De opkomst van generatieve AI heeft grote gevolgen voor maakprocessen van kunstenaars. Het maakt dingen mogelijk, maar verdringt ook stappen en rollen in het maken, werken en leren. Hoe staan we daar als kunsthogeschool tegenover; als docent, als student en toekomstig maker, als medewerker?

Over deze vraag buigt zich een groep HKU'ers, ondere andere AI-specialisten, kennismedewerkers, onderzoekers, onderwijsvertegenwoordigers en ICT’ers. Hieruit verschenen tot nu toe richtlijnen over hoe we bij HKU AI gebruiken, en een podcastserie waarin verschillende perspectieven op AI in maakprocessen aan bod komen.

HKU-brede beleidsvisie

Het afgelopen jaar is toegewerkt naar de HKU-brede beleidsvisie. De groep HKU'ers kreeg daarbij versterking van een adviescommissie met vertegenwoordiging uit verschillende academies - docenten, studenten, alumni - het lectoraat (Dis)Connected Technology & Creativity, en externe specialisten van bedrijven en ontwerpbureaus die veel met Generatieve AI te maken hebben.

Voorzitter van de adviescommissie, Jeroen van Iterson, directeur HKU Muziek en Technologie, maakte in de jaren 90 een andere ‘Grote Omwenteling’ mee, die disruptieve gevolgen had voor zijn vakgebied. “De verandering van analoog naar digitaal zette in die tijd alles op zijn kop in de muziekindustrie. Zoiets gebeurt nu weer. Het verschil voor mij is dat het nu voelt of we ons beter bewust zijn van de gevaren van zo’n ontwikkeling.”

Langere lijnen leggen

Waar HKU tot nu toe steeds stapsgewijs te werk is gegaan, aansluitend op nieuwe AI-ontwikkelingen - die soms over elkaar heen lijken te buitelen – is het doel van de beleidsvisie juist langere lijnen te leggen. Jeroen: “Ik denk dat het ons goed is gelukt is met deze visie een tijd vooruit te kunnen, en dat er tegelijk ruimte blijft bestaan om stapsgewijs verder te leren en het onderwijs en onderzoek mee te laten bewegen met nieuwe technologische ontwikkelingen. Dat is erg belangrijk bij dit onderwerp.”

Disruptief maar ook een voortzetting

Uitgangspunt van de visie is dat HKU AI ziet als een disruptieve systeemtechnologie, met grote gevolgen op cultureel, sociaal maatschappelijk, politiek economisch en ecologisch vlak, en ook op creatieve maakprocesssen zoals deze bij HKU onderwezen worden. Tegelijkertijd beschouwt HKU Artificial Intelligence als creatieve technologie niet als een breuk, maar een voortzetting van lange tradities van generatieve en gescripte kunst. Denk aan protocolkunst, waarbij het algoritme zelf de kunst is in plaats van het resultaat. Of seriële muziek uit de jaren 50. Daarnaast is AI slechts één voorbeeld van de in culturen altijd aanwezige beïnvloeding tussen kunstpraktijken en het gebruik van technologie. HKU heeft zelfs een aantal opleidingen waarin juist die wisselwerking centraal staat, zoals Interactive Performance Design bij Theater en opleidingen bij de Academie Muziek en Technologie.

Inventarisatie bij Academies en bedrijfsvoering

Onderweg naar de visie is een inventarisatie gemaakt van wat er binnen de Academies en in de bedrijfsvoering al gebeurt op gebied van AI, en hoe er gedacht wordt over AI. Uit deze inventarisatie blijkt dat door heel HKU de uiterste perspectieven zijn vertegenwoordigd, van omarmend naar kritisch en afwijzend. Jeroen: “Zo wordt er bij KE geëxperimenteerd met kennismodellen, terwijl er bij Muziek en Technologie werk gemaakt wordt dat generatieve AI afwijst. Rode draad is wel dat er bij geen enkele Academie gedachteloos met AI wordt omgegaan.”

Kritisch blijven én het gesprek voeren

In deze beleidsvisie kiest HKU er juist voor om van uitersten weg te blijven. Niet omarmen, niet afwijzen, maar steeds kritisch blijven én het gesprek voeren. Jeroen: “Deze en/en-benadering is niet bedoeld als compromis. We zijn er van overtuigd dat dit dé manier is om met zulke nieuwe technologie om te gaan en verder te komen. Als je de positie kiest van AI-optimist - we omarmen alles vanuit de houding ‘hoe meer technologie hoe beter’ – daarvan is duidelijk dat dit schadelijk is voor de wereld. Maar het compleet tegenovergestelde, waarbij we als AI-pessimisten koste wat kost proberen AI buiten de deur te houden, dat is ook geen houdbare positie. Het is er, de geest is uit de fles. En daarom is het belangrijk het gesprek te blijven voeren over de fundamentele manier waarop we naar AI kijken, en van daaruit de weg voorwaarts te vinden.”

‘We blijven het gesprek voeren over de fundamentele manier waarop we naar AI kijken, en vinden van daaruit de weg voorwaarts’

– Jeroen van Iterson, directeur HKU Muziek en Technologie, voorzitter AI-adviescommissie

AI-handelingsvermogen

In de visie wordt benadrukt dat HKU creatieve makers opleidt die bewust en onderbouwd positie kunnen innemen ten opzichte van AI. Die het vermogen hebben om AI-technologie verantwoord te benutten, te bevragen, naar de hand te zetten, te begrenzen of zelfs bewust te weigeren, en steeds te kunnen verwoorden waarom. Dit handelingsvermogen wordt verwacht van zowel studenten, docenten als medewerkers. In de praktijk geeft de beleidsvisie op AI daarmee ruimte om in het daadwerkelijke gebruik van AI bij HKU verschillende keuzes te maken. Jeroen: “Ik kan me voorstellen dat je met dat handelingsvermogen in je achterzak op basis van goede argumentatie besluit iets wel te doen of juist niet te doen. Dat geeft ruimte aan de meerstemmige gemeenschap die HKU is.”

Landelijke en internationale wet- en regelgeving

Naast dat er ruimte is voor individuele keuzes, volgt HKU landelijke en internationale wet- en regelgeving die door de overheid wordt opgelegd, zoals de Europese AI Act, die HKU als instelling verplicht medewerkers die met AI te maken krijgen daarin te scholen. Daarnaast heeft HKU zich aan andere wetten te houden, zoals privacywetgeving.

Meepraten in landelijk gezelschap

HKU praat ook mee over ontwikkelingen rond AI in landelijk gezelschap, zoals de Raad voor Cultuur, Vereniging Hogescholen, de ICT-coöperatie in het onderwijs en onderzoek SURF, en het netwerk van kunsthogescholen KUO. HKU is hier een van de trekkers op het thema digitale transformatie, omdat er van oudsher veel kennis is over creatieve technologie. Jeroen: “Het is belangrijk bij elkaar mee te kijken en met elkaar af te stemmen.”

Actieplan AI-handelingsvermogen

De volgende stap is om vanuit deze visie een strategie en actieplan te ontwikkelen waarin het werken aan dat AI-handelingsvermogen voor studenten en medewerkers een passende plek krijgt. Tom van de Wetering, AI-specialist bij HKU: “Er wordt momenteel hard gewerkt aan deze strategie en dit actieplan. De richting die de AI-visie vraagt is helder: iedereen bij HKU een stevige basis in kritische AI-geletterdheid. Daarnaast willen we plekken creëren waar je handelingsvermogen ontwikkelt door je actief tot AI-ontwikkelingen te verhouden, bijvoorbeeld in onze werkplaatsen. Hoe dat er precies uit gaat zien, werken we de komende tijd samen met alle betrokkenen uit.”

Ga naar de HKU beleidsvisie op AI