Wat zie je als je echt kijkt?

Zien en kijken, we doen het beide met onze ogen. Toch heeft zien in essentie vrij weinig met kijken te maken. Kunstenaar Sam Werkhoven zegt het zo: ‘Zien is wat we allemaal doen; het is passief, het waarnemen van ruimte, licht en donker. Kijken is een heel ander verhaal; je richt je aandacht bewust op iets, en geeft daar vervolgens betekenis aan.’
tekst Edwin Verhoeven | foto's Koen Kievits

Door zijn opleidingen bij HKU Beeldende Kunst en door zijn opvoeding werd kijken voor Sam een soort tweede natuur. Zijn vader is schilder en fotograaf, zijn moeder komt uit de theaterwereld. Beide zijn hun hele professionele leven ook docent geweest. ‘Mijn vader nam me van jongsaf aan overal mee naartoe. Hij wees me op architectuur, kunst, geschiedenis en menselijk gedrag. Tijdens onze reizen door Italië liet hij me vaak kerken zien. Hoewel hij kritisch tegenover het geloof stond, had hij grote waardering voor de architectuur en kunst die erin te vinden waren. Zo werd mij al vroeg een bepaalde manier van kijken en observeren aangeleerd.’

Portfolio

In zijn pubertijd wil Sam een periode lang niets met de kunsten te maken hebben. Op zijn zestiende stellen mensen in zijn directe omgeving dan toch de vraag: toneelschool of kunstacademie? Ik dacht: ‘”Bekijk het maar, ik ga gewoon rechten studeren”. En dat zei ik ook tegen hen, als een soort daad van verzet. Het werd uiteindelijk geen rechten maar de docentenopleiding geschiedenis. Wilde ik toch docent worden, net als mijn ouders. Geschiedenis wilde echter helemaal niet vlotten: ik ging liever bier drinken met mijn vrienden, in plaats van bronnenonderzoek doen in de bieb. Ik was er duidelijk nog niet klaar voor om te gaan studeren. Ik nam een half tussenjaar, waarna ik zei: “Ik wil naar de kunstacademie.” Mijn vader antwoordde: “Daar ben je nog helemaal niet klaar voor. Wil je dat echt? Dan ga je nu een halfjaar lang een portfolio maken.” En dat heb ik gedaan.’

Sam werd aangenomen op de opleiding Docent Beeldende Kunst en Vormgeving aan HKU, maar merkte na twee jaar dat hij toch meer wilde focussen op het maken. ‘Het klopt hoor, dat ik echt die roeping had om docent te worden. Ik wilde delen, overdragen, de dialoog met anderen aangaan. Het was misschien ook een veilige keuze, iets wat ik kende. Op de academie merkte ik toch ook dat ik vooral heel erg met mezelf bezig was, geboeid door die kunsten en door het maken zelf. Na mijn vierde jaar van de docentenopleiding - ik hoefde alleen mijn scriptie nog - ben ik begonnen aan Fine Art, en na twee jaar Fine Art heb ik beide opleidingen afgerond.’

Motto

‘Ik ben beide opleidingen en de docenten heel dankbaar. Ze gaven me daar echt de mogelijkheid, tijd en de ruimte om me te ontwikkelen zoals ik dat wilde. Er zaten heel gedreven docenten, met ook een praktijk als kunstenaar, die echt enthousiasme voor het vak hadden en dat wilden delen. Ik denk of hoop dat ze bij mij een bepaalde gedrevenheid om me te ontwikkelen zagen en dat vuurtje graag wilden aanwakkeren. Ze kwamen op de academie naar mijn atelier, waar we lange gesprekken voerden. Zowel op persoonlijk als op professioneel vlak was er veel aandacht en uitwisseling. Dat was voor mij een enorme rijkdom. Tijdens atelierbezoeken van praktijkdocenten bij de docentenopleiding lag de focus in eerste instantie echt op het werk dat ik maakte en de artistieke praktijk die ik wilde ontwikkelen. Naarmate de opleiding vorderde, voelde het voor mij dat de aandacht verschoof naar hoe het maken, beschouwen en overdragen met elkaar samenhangen en anderen kan inspireren. Het maken bleef daarin steeds het vertrekpunt en de motor.

Bij Fine Art ligt de focus volledig op je eigen artistieke praktijk. Alles wat je leert en doet start vanuit het maakproces zelf. Eerst doen, fysiek werk maken, en vanuit wat je maakt gaan docenten je begeleiden en bevragen. Dat uitgangspunt, dat het echt vanuit het maken gaat, is voor mij heel specifiek Fine Art. Het is het fundament van alles wat je doet. Bij de docentenopleiding zit dat maken er ook in, maar is het toch vanuit een andere invalshoek. Omdat educatie een belangrijke rol speelt, wordt naast het ontwikkelen van een eigen artistieke praktijk onderzocht hoe je het beeldende proces kunt inzetten, begeleiden en overdragen binnen een educatieve context. Dat zie je terug in de opbouw van de opleiding, waarin de tijd wordt verdeeld over theoretische, onderwijskundige en praktijkgerichte vakken. In vergelijking met Fine Art is er daardoor minder tijd voor het werken aan eigen werk in het atelier. Daarnaast zag ik dat thema’s en vraagstukken uit het onderwijs vaker een rol speelden binnen de kunstpraktijk van studenten.’

‘De Pastoe fabriek voelt voor veel studenten, waaronder mijzelf, als een tweede thuis. Dat heeft denk ik ook te maken met het atelieronderwijs, dat een belangrijk fundament vormt binnen de opleidingen. Studenten krijgen letterlijk de ruimte om te experimenteren, te onderzoeken en hun eigen artistieke praktijk te ontwikkelen, met begeleiding van docenten die zelf actief zijn in de kunstwereld. Doordat de ateliers open zijn, ontstaat er bovendien gemakkelijk contact tussen studenten. Onderlinge gesprekken, sparringsessies en het geven van feedback worden daardoor een vanzelfsprekend onderdeel van het werken in het atelier.’

Fundament

‘Of ik door mijn opvoeding en vroege kennismaking met de kunsten een voorsprong had toen ik hier bij HKU begon? ‘Ik zou het geen voorsprong noemen, maar wel had ik een redelijk brede kennis over kunstgeschiedenis, waardoor beschouwen me door mijn opvoeding best goed afging. Maar het maken zelf … man, ik was in het begin heel bang. Moesten we een model tekenen en schilderen, waarbij de docenten in het lokaal stonden mee te kijken. Dat vond ik heel heftig, dat had ik nog nooit gedaan. Het was voor mij echt vanaf het eerste begin oefenen, oefenen, en nog eens oefenen. Ik heb er uiteindelijk heel veel van geleerd en er echt het fundament gelegd voor het kijken. “Wat zie je nou echt? Hoe zit het in elkaar?”’

Die vragen zijn nog steeds bepalend in wat Sam als kunstenaar drijft. ‘Mijn praktijk gaat nadrukkelijk over het doorgaande proces van zien, kijken, verzamelen, documenteren, maken en weer kijken. Het is een cirkel, het voedt elkaar steeds opnieuw. Ik word gegrepen door iets wat ik zie, hoor of meemaak en die beelden of momenten documenteer ik. Daardoor verander ik van iemand die passief ondergaat tot iemand die ergens actief getuige van is en dingen probeert te begrijpen. Ik ben dan niet alleen iemand die zich door ruimtes beweegt, maar iemand die ze bewust waarneemt, kadert en opnieuw bekijkt. Dit creëert een urgentie om aandachtig te blijven, en de wereld om me heen bewust te erkennen en mijn visie erop te delen. Hoe meer ik opmerk, hoe meer er op te merken valt. Hoe meer ik fotografeer, hoe meer ik zie. Hoe meer ik maak, hoe aandachtiger ik kijk.’