Dit zijn vragen die Stichting Villa Zapakara al jaren bezighoudt als kindermuseum in Paramaribo, en die ik zelf van dichtbij ervaarde tijdens mijn derdejaars stage als projectmanager in Suriname. Dit vormde het vertrekpunt van een onderzoek dat in Nederland theoretisch werd verkend en in Suriname écht tot leven kwam door gesprekken met ngo's, kunstenaars en sociologen, en tests en veldwerk tijdens onder andere de case study Mi Tori 2.0 in het Inheems/Indiaanse dorp Galibi.
Impact binnen kunst- en cultuurprojecten uit zich vaak in ervaringen, bewustwording en persoonlijke ontwikkeling. Dit zijn vormen die moeilijk meetbaar zijn, terwijl financiers en partners steeds vaker vragen om concrete resultaten. Bestaande impactmethodes sluiten bovendien slecht aan op verschillende culturele contexten, zeker in Suriname, waar orale geschiedenis, relaties en cultuur centraal staan. De meeste methodes zijn vooral gebaseerd op een westerse manier van denken en ervaren, en schieten daarin tekort. Dit maakte het voor Stichting Villa Zapakara lastig om haar impact op een passende manier inzichtelijk te maken voor partners en financiers.
Stichting Villa Zapakara, ook wel bekend als 'kindermuseum', is een culturele organisatie die sinds 2009 interactieve tentoonstellingen en educatieve programma's ontwikkelt in Suriname. Ze werkt voornamelijk projectmatig met externe financiering. Tijdens mijn stage ervaarde ik hoe die afhankelijkheid van financiers spanning creëert: tussen "wie betaalt, bepaalt" en de wens van Villa Zapakara om contextbewust en gelijkwaardig te werken. De werkelijke impact van hun projecten, deelnemers die ontdekken dat hun verhaal ertoe doet, dat zij talenten hebben die zij mogen ontwikkelen, laat zich niet vangen in een getal. Dat vormde voor mij de aanleiding om dit anders aan te pakken.
Tijdens verkennend onderzoek in Nederland en verdiepend onderzoek in Suriname sprak ik met veel professionals en kunstenaars in beide landen en met teamleden en workshopdeelnemers van Villa Zapakara. Hierin zochten wij gezamenlijk naar een passende en gedekoloniseerde manier om impact niet te meten, maar te begrijpen. Bewust gekozen voor 'begrijpen', omdat impact juist zichtbaar wordt via betekenisgeving en context, niet alleen via cijfers. De centrale onderzoeksvraag werd: hoe kan Villa Zapakara de impact van haar projecten begrijpen vanuit een passende en gedekoloniseerde onderzoeksstrategie?
Dit resulteerde in een visuele impactmanagementstrategie, geïnspireerd op de Indigenous Research Methodologies van Bagele Chilisa (2020). De strategie bestaat uit vier fases:
1. Voorbereiding en afstemming via de Theory of Empowerment
2. Dataverzameling via drie zelfontworpen impactmethoden
3. Interne evaluatie: samen met de doelgroep bepalen welke impact telt
4. Externe evaluatie met partners en financiers
Een van de drie impactmethoden is het vragenspel 'Aksi mi' ('vraag mij' in het Sranantongo). Dit is ontwikkeld voor het begrijpen van de kortetermijnimpact. Het spel bestaat uit drie versies, afgestemd op verschillende leeftijdsgroepen: een versie voor de onderbouw, een voor de bovenbouw en een voor kinderen van twaalf jaar en ouder.
Elk spel bestaat uit een introductiespel en een hoofdspel.
Het introductiespel is bij elke versie hetzelfde en opent met een dobbelsteen waarmee deelnemers op een speelse manier ontdekken wat emoties en ervaringen kunnen betekenen en wanneer zij die zelf hebben gevoeld, aan de hand van abstracte vormen. Dit laagdrempelige begin zorgt ervoor dat kinderen zich openen en vertrouwd raken.
In het hoofdspel kiezen deelnemers vervolgens zelf een vorm met emotie of ervaring die bij hen past, en gaan daar met elkaar over in gesprek aan de hand van een vragenlijst. Het hoofdspel is per versie verschillend. Zo heeft de onderbouw precies dezelfde vormen en woorden als in het introductiespel. De bovenbouw heeft het iets uitdagender door dezelfde vormen te hebben als het introductiespel, maar dan zonder woorden. Zo wordt de interpretatie geprikkeld. Bij de 12+ doelgroep bestaat het hoofdspel uit Bouba en Kiki vormen. Dit spel begint dan ook met voelde jij je vandaag meer een Bouba of een Kiki? Hierdoor worden de deelnemers volledig uitgedaagd om associaties bij een Bouba en Kiki te bedenken en deze te koppelen aan hun eigen ervaringen.
Daarnaast zijn er per workshop of project specifieke empowermentvragen ontwikkeld, die tijdens het spel ook worden gesteld. Zo kan tijdens de evaluatie worden teruggegrepen op de empowermentdoelen die vooraf zijn gesteld.
Het tentoonstellingsbord 'Mijn bezoek aan Villa Zapakara' is ontwikkeld voor kortetermijnimpact bij tentoonstellingen. Het bord nodigt bezoekers op een visuele en interactieve manier uit om te reflecteren op hun bezoek met een link naar het immateriële erfgoed dat bij Villa Zapakara tentoongesteld wordt. Met magneten kiezen deelnemers afbeeldingen en poppetjes die passen bij hun ervaring, en beantwoorden ze vragen als: wat wil jij thuis laten zien of vertellen? En wat is jouw lievelingsplek bij Villa Zapakara? Tijdens tests reageerden kinderen enthousiast op het interactieve karakter, steeds meer nieuwsgierige kinderen sloten aan. Het bord is inmiddels al in gebruik bij Villa Zapakara en wordt doorontwikkeld naar een digitale versie voor de volgende tentoonstelling.
De filmische methode 'Villa Zapakara herinneringen' richt zich op langetermijnimpact. Oud-deelnemers en bezoekers worden uitgenodigd hun herinneringen aan Villa Zapakara te delen via een filmgesprek, waarbij zij zelf controle houden over hoe zij in beeld komen en wat zij op hun manier, in hun eigen taal, willen vertellen. Door de methode jaarlijks te herhalen, bijvoorbeeld rond de verjaardag van Villa Zapakara, ontstaat een groeiend archief van verhalen. Dit archief laat aan financiers en partners zien wat de langetermijnimpact van Villa Zapakara werkelijk is: niet in cijfers, maar in verhalen van mensen wiens leven er door is geraakt. De methode wordt momenteel verder ontwikkeld en getest.
Samen verschuiven deze drie methoden de rol van deelnemers: van object van onderzoek naar actieve medebepalers van impact. De strategie geeft Villa Zapakara concrete handvatten om haar impact op een gelijkwaardige en contextbewuste manier inzichtelijk te maken voor zichzelf en voor partners en financiers.
Onderdelen van de strategie worden al direct ingezet, onder andere in financieringsaanvragen en bij het positioneren van Villa Zapakara binnen samenwerkingen. 'Aksi mi' wordt verder uitgebouwd via vertalingen naar andere talen in Suriname, aanvullende tests en uitbreiding naar nieuwe doelgroepen.
Het vervolgonderzoek richt zich daarom ook op samenwerking met internationale partners om overdraagbare methoden te ontwikkelen die ook relevant zijn voor andere ngo's en culturele instellingen wereldwijd.
Lees hier meer over het project.