HKU

HKU-Column maart 2020

'Weten dat je gewoon goed genoeg bent. Wie weet dat nou nog tegenwoordig?'

Mens

De special effects stonden nog in de kinderschoenen, als ze dat al stonden. De film dateert uit 1946 en wordt een jaar later bekroond met een serie Oscars waaronder die voor beste film. Ik zie hem voor het eerst in de jaren zeventig van de vorige eeuw, op zaterdagavond, bij mijn ouders thuis, geprogrammeerd als 'de late film'. Dat hij in zwart-wit is valt überhaupt niet op, want wij zien dan nog alles in zwart-wit. Er zijn van die tv-gebeurtenissen die je altijd bijblijven. The Best Years of Our Lives, want zo heet de film, is zo'n gebeurtenis. Ik weet nog dat met name mijn moeder en ik toch ietwat geobsedeerd op zoek bleven naar het geheim achter dat ene special effect. Het was fascinerend! 'Hoe dan?' vroegen we ons met enige regelmaat hardop af. 'Hoe hebben ze dat gedaan? Wáár hebben ze zijn handen gelaten?' Drie militairen die elkaar op het vliegveld voor het eerst ontmoeten, gaan na het einde van de oorlog met dezelfde vlucht naar huis. Een van hen, Homer Parrish, is matroos. Waar handen hadden moeten zijn, zitten twee haken. Eenmaal geland nemen de drie heren gezamenlijk een taxi en Homer wordt als eerste thuis afgezet. Onderweg naar het volgende adres beginnen de achterblijvers op de achterbank een cruciale dialoog: 'Je moet het de marine nageven, ze hebben die knul goed getraind om die haken te gebruiken ...'

 

'Mensen moeten beseffen dat het niet de realiteit is wat ze zien.' Rouwdeskundige Tineke Rodenburg acht de VR-bril daarom alleen geschikt voor mensen die heel stevig in hun schoenen staan. Op 10 februari jongstleden zond het RTL-nieuws een item uit over een Zuid-Koreaanse moeder die dankzij Virtual Reality haar overleden dochtertje na drie jaar weer in de armen sluit. Een productieteam heeft het meisje virtueel tot leven gewekt en met speciale handschoenen kan haar moeder haar zelfs aanraken en vasthouden. We zien hoe moeder en dochter de zevende verjaardag van het meisje vieren in virtual reality, waar de jarige de kaarsjes op de taart uitblaast en geniet van het avondeten. Aan het einde van de virtuele ontmoeting wordt ze door haar moeder naar bed gebracht en ingestopt. Ik kijk toe hoe de vrouw de haren streelt van haar virtuele dochter. Wie was hier nou het feestvarken? Was dat er eigenlijk wel? Dit zijn geen kinderschoenen meer, de special effects hebben bijna vijfenzeventig jaar na die zwart-witfilm met de mysterieuze verdwijning van twee handen zevenmijlslaarzen aan. Niets is te gek, alles is mogelijk. Technologisch gezien leven wij in the best years of our lives ... 

 

Maar hebben we daarmee ook écht het beste leven? Op 2 februari zond HUMAN een aflevering uit van De Publieke Tribune, een serie gesprekken waarin onder leiding van Coen Verbraak gediscussieerd wordt over een maatschappelijk probleem. Al snel wordt duidelijk dat technologie behalve mogelijkheden ook onmogelijkheden schept. Dit laatste blijkt vooral te gelden voor mensen met een IQ van 85 of lager. De woorden waarmee de laatste gast de uitzending afsluit, dreunen nog lang na: 'Ik ben Martijn en ik zou graag contact met mensen hebben.' De opmerking roept onmiddellijk associaties op met de documentaire Huidhonger van Lieza Röben, geproduceerd door BIND. De film is een ode aan de aanraking en opent met een variant op het beroemde citaat van Descartes. Niet ik denk dus ik ben, maar tango, tangor, ergo sum: ik raak aan, ik word aangeraakt, dus ik ben. Marjolein van der Heide, een jonge vrouw die beseft hoe weinig ze wordt aangeraakt, windt er geen doekjes om: 'We zijn natuurlijk heel erg bezig tegenwoordig met druk zijn en met presteren en met de beste versie van jezelf zijn. En we leven denk ik ook heel erg veel in ons hoofd. Het moment dat je aangeraakt wordt, dan is het gewoon goed. Ik denk dat dat het eigenlijk wel is. Alsof dat de kern is van je bestaan. Jij bent dan gewoon goed genoeg.' 

 

Weten dat je gewoon goed genoeg bent. Wie weet dat nou nog tegenwoordig? Nu, met dank aan alle technologische mogelijkheden, de perfectie tot standaard is verheven. We leven niet alleen in ons hoofd, maar ook in een voortdurende illusie. Gewoon goed genoeg zijn is precies wat matroos Parrish bezighoudt. Zal hij met twee haken nog gewoon goed genoeg zijn voor 'zijn meisje'? Want Röbens documentaire, die in 2019 werd genomineerd voor een Gouden Kalf, had alleen al een Gouden Kalf mogen krijgen voor de titel. Ménsen hebben huidhonger! Dát onderscheidt ons van onze virtuele evenknieën. Hebben we met alle technologie ook voorgoed de huidhonger geïmporteerd? In de zomer van 2002 zie ik de film uit 1946 voor de tweede keer. Zou ik hem nog steeds zo indrukwekkend vinden? Mijn tv-gidsje onthult het grote geheim achter het meest intrigerende special effect ooit: 'Harold Russell, een man zonder enige acteerervaring, ontving de Oscar voor beste mannelijke bijrol. Hij speelde zichzelf. Tijdens D-day was hij beide handen kwijtgeraakt …' Het vervolg van de cruciale dialoog op de achterbank van de taxi is hartverscheurend: 'Ze konden hem niet trainen het haar van z'n meisje te strelen …'

Lambertha Souman is redactioneel medewerkster bij HKU. Daarnaast is zij tekstschrijver in de breedste zin van het woord (liedteksten, poëzie, artikelen, brochures, folders).

lambertha.souman@hku.nl