HKU

HKU-Column juni 2018

Je hoort hier niet, want je lijkt niet op ons!

Kubussen

Een kreng vond ik het, die kubus van Erño Rubik. Onterecht! Want volgens Van Dale is een kreng 'een voorwerp dat wegens slecht functioneren ergernis wekt'. Met die kubus was natuurlijk niks mis. Dat ik er maar niet in slaagde de bonte verzameling van drie keer drie blokjes per vlak terug te brengen tot een kubus met zes egale vlakken, lag uiteraard aan mij en niet aan de kubus. Sterker nog, ik heb hem nog nooit opgelost. Of ik dat moet zien als een tekortkoming is nog maar de vraag. De eerste als kubus vermomde puzzel die we in ons leven tegenkomen, ook wel bekend als de vormenkubus, leverde geen problemen op. Het rondje ging keurig in het vakje voor het rondje, het vierkantje in het vakje voor het vierkantje en het sterretje werd een keurig vallende ster. Applaus! Eigenlijk is het walgelijk. Het soort-zoekt-soort-principe wordt er al vroeg ingeramd. Wat afwijkt of anders is, komt er in het geval van de vormenkubus gewoon niet in. En bij de kubus van Rubik wordt dat ene blokje met die afwijkende kleur toch echt gezien als een mislukking. Jij zit hier helemaal fout! Je hoort hier niet, want je lijkt niet op ons!

 

Ooit behoorde het kubisme exclusief tot het domein van de kunsten. Toen ik "kubisme" intikte op Google kwam ik een saillant citaat tegen op een site over de kunsten: 'Het kubisme veranderde de ideeën voor de schilderkunst. Schilderijen waren geen venster meer op de wereld, maar een forum waar bijna alles kon gebeuren.' Geen venster meer op de wereld? Een forum waar bijna alles kon gebeuren? Het kubisme is ontsnapt naar de samenleving ... De vormenkubus is het uitgangspunt geworden en de opgeloste versie van de kubus van Rubik het ideaal. We leven misschien wel meer dan ooit in ons eigen gekleurde vlakje. We reageren en reaguren ons een ongeluk op Facebook, maar een face-to-facegesprek voor een échte ontmoeting met een ander zit er meestal niet in. De in 1939 overleden cabaretier Louis Davids zong het al: 'Als je voor een dubbeltje geboren bent, bereik je nooit een kwartje. Of je Grieks, Latijn of twintig talen kent, gerust, het leven tart je. Je verbeeldt je dat je aan de touwtjes trekt, maar och, het leven smijt je heen en weer. Als je voor een dubbeltje geboren bent, bereik je nooit een stuiver méér.'

 
Toch hebben we even massaal de illusie gehad dat we aan het door Davids bezongen lot konden ontkomen. Jurist en publicist Roxane van Iperen maakte dat prachtig duidelijk in haar door HUMAN op 20 mei jongstleden uitgezonden Brainwash Talk. 'De val van de Berlijnse Muur was het startschot van globalisering zoals wij dat nu als een gegeven kennen. De wereld als een grote marktplaats waarover kapitaal, informatie en goederen vrijuit kunnen stromen. En die ideale economie had een tweelingbroer in een ideaal mensbeeld: de liberale mens. Vrij om zijn bestaan naar eigen inzicht vorm te geven. Het maakte dus niet meer uit of je vader van Westevlier tot Aarsloch heette, of dat je vader zijn stalknecht was. Het maakte niet meer uit of je uit een familie van academici of metselaars kwam. Of je vrouw was, homo, of je een kleurtje had of een handicap. Afkomst bepaalde niet langer je toekomst. Dubbeltjes konden kwartjes worden.' Helaas blijkt de werkelijkheid een stuk weerbarstiger. Zo maakbaar is het leven niet. Hoe dat zit, illustreert Van Iperen met de ideeën van de Franse filosoof Pierre Bourdieu.

 

Bourdieu beschouwt de samenleving als een verzameling elkaar overlappende velden waarin we ons allemaal bewegen. Het gaat om velden als school, gezin, werk en de culturele groep waar je deel van uitmaakt. Om binnen zo'n veld een bepaalde mate van zeggenschap te krijgen, heb je kapitaal nodig. En daarbij moet je niet per se denken aan geld. Bourdieu onderscheidt verschillende vormen van kapitaal, onder andere – voor ons interessant – cultureel kapitaal. Hou jij van smartlappen of jazz? Doe je er schamper over als mensen niet weten waar of wat het Louvre is? Bourdieu zegt dat de gevestigde orde in de verschillende velden samen een smaak creëert. Van Iperen noemt dat "de dictatuur van de goede smaak". Bourdieu noemt het "symbolische onderdrukking": 'met de mond inclusiviteit belijden, maar in de praktijk de mensen weren uit je clubje omdat je ze op intellectueel of esthetisch niveau te min vindt.'

 
Hoe zit het eigenlijk bij ons met die symbolische onderdrukking? Zijn we nog een plek waar, trouw aan het karakter van het kubisme binnen het domein van de kunsten, bijna alles kan gebeuren? Of gaan we voor de maatschappelijke, ontsnapte versie, waar toekomstige kunstenaars in onze vormenkubus worden geperst en Rubiks kubus is opgelost? Onopgelost vind ik hem toch het mooist! Of om het met de dichter Hans Andreus te zeggen: 'Je bent zo mooi anders dan ik. (...) Ik zou je nooit anders dan anders willen.'

Lambertha Souman is redactioneel medewerkster bij HKU. Daarnaast is zij tekstschrijver in de breedste zin van het woord (liedteksten, poëzie, artikelen, brochures, folders).

lambertha.souman@hku.nl