HKU

HKU-Column juni 2015

Willen we eigenlijk wel betalen om butsen en blauwe plekken op te lopen?

Ongemak

'Kunst kan ons wijzen op ethische grenzen waar wij als maatschappij tegenaan lopen. Het laten zien van de "onmaat der dingen", zoals het in een recente studie heet. Geen enkele andere partij in onze samenleving is daar zo goed toe in staat als de kunst,' betoogt Liesbeth Noordegraaf-Eelens, econoom en filosoof, op 22 mei jongstleden in Trouw. Dat kan zo zijn, maar dan moeten we dat natuurlijk wél willen zien en dus wél bereid zijn om te kijken. Ik wist niet dat het bestond, maar op 11 april las ik: 'Vandaag vindt de dag van het langzaam kunst kijken, Slow Art Day, plaats over de hele wereld.' Het onderschrift bij de foto luidt: 'In het Cobra Museum staan vandaag extra stoelen en banken, om langer van de kunstwerken te kunnen genieten.' Zijn kunstwerken er om van te genieten? En zo ja, kan dat dan überhaupt samengaan met 'ons wijzen op ethische grenzen waar wij als maatschappij tegenaan lopen'?

 

'De bezoeker is gewaarschuwd: dit is een tentoonstelling die hard aankomt. Je houdt er butsen en blauwe plekken aan over,' meldt Henny de Lange op 20 mei in Trouw na een bezoek aan de hoofdtentoonstelling "All the World's Futures" op de 56e Biënnale voor hedendaagse kunst in Venetië: 'De "begroeting" bij de ingang van het Centrale Paviljoen in de Giardini is al veelzeggend. De letters "La Biënnale" zijn vervangen door "blues, blood, bruise" in neonkleuren. Ruim honderd jaar na het begin van de Eerste Wereldoorlog en vijfenzeventig jaar na het begin van de Tweede Wereldoorlog leeft de wereld weer in een tijd van chaos en verwarring, schrijft samensteller Okwui Enwezor in een toelichting: "Gewelddadige rellen, economische crises, terugtredende overheden en een humanitaire catastrofe op de zeeën, in woestijnen en grensgebieden, waar immigranten, vluchtelingen en wanhopige mensen hun toevlucht zoeken in ogenschijnlijk rustigere en welvarende landen."' Willen we eigenlijk wel betalen om butsen en blauwe plekken op te lopen? En hoelang zijn we dan bereid om er letterlijk bij stil te staan? De ervaring van verslaggeefster Irene Schoenmacker op Slow Art Day doet het ergste vrezen: 'Een mevrouw loopt langs, blijft staan, kijkt naar mijn peinzende blik, naar het werk, weer terug. Ik tel tot negen en weg is ze.' Slechts negen tellen bij een hartstikke onschuldig werk: "Een fijne fietstocht" van Eugène Brands ...

 

Hoelang zullen we dan stilstaan bij 'cirkelzagen, sabels, een kanon, parachutes met bungelende militairen, zwarte vlaggen, aangespoelde lichamen op een strand, een graftombe, schedels, een bloed kotsende man, en machetes, heel veel machetes'? En verandert het iets? Zijn we bij een behoorlijke dosis ongemak überhaupt bereid de dialoog aan te gaan met het werk en elkaar om bewuster de deur uit te lopen? Want dáár gaat het om volgens Gundy van Dijk, coördinator van het Cobra Museum. Voor de Biënnale ziet het er somber uit: 'Wil Enwezor dat we ons voor even in de brandhaarden van de wereld wanen? Als dat zo is, had hij zich moeten realiseren dat mensen al genoeg butsen en blauwe plekken oplopen, door de rauwe beelden die de media dagelijks uitstorten. Voor een machete meer of minder zijn ze immuun geworden.' Of zijn we toch nog te raken als we met de rauwheid worden geconfronteerd in een ongewoon decor? In Malmö lukte dat de afgelopen winter met een ongebruikelijke kunstinstallatie.

 

Het kunstmuseum stelde twee Roemeense Roma tentoon: Luca en Marcela, die van de straat waren geplukt. In plaats van in de bittere Zweedse winterkou, zaten ze enkele uren per dag in het museum, tegen een betaling van 140 kronen per uur (14,75 euro). Het kunstenaarscollectief achter deze installatie wilde hiermee de aandacht vestigen op het stijgende aantal buitenlandse bedelaars op straat en armoede in Europa. 'We wilden mensen laten nadenken over gevoelens die je hebt als je een bedelaar ziet staan bij de supermarkt', legt Anders Carlsson, de woordvoerder van het kunstenaarscollectief op 11 februari uit in Trouw: 'Eerst voel je je machteloos. Daarna word je boos en dat is geen fijn gevoel. Dan geef je misschien tien of twintig kronen, maar dat lost het probleem niet structureel op.' De installatie leidde tot een emotioneel debat over de vraag wat te doen met het toenemende aantal "mobiele EU-medeburgers".

 

'Er wordt vaak over kunst en publiek gedacht in termen van vraag en aanbod. In economische termen dus', constateert Liesbeth Noordegraaf-Eelens. 'Maar de publieke waarde van kunst schuilt niet in het aantal mensen dat in de zaal zit. Het begrip "publieke waarde" gaat uit van waarden die gedeeld worden door een gemeenschap. Waarden die voor een gemeenschap van belang zijn.' Meer nog dan prachtige "kijkcijfers" in de vorm van bezoekersaantallen wens ik exposanten vooral veel "kijktijd". En de moed en het vermogen met hun werk telkens opnieuw een gevoel van ongemak op te roepen als dat nodig is om de wereld niet alleen te leren kijken maar vooral ook te leren zien in plaats van te zappen.

Lambertha Souman is redactioneel medewerkster bij HKU. Daarnaast is zij tekstschrijver in de breedste zin van het woord (liedteksten, poëzie, artikelen, brochures, folders).

lambertha.souman@hku.nl

Archief Column

2015
- mei
- april
- maart
- februari
- januari

2014
- december
- november
- oktober
- september
- zomer