HKU

HKU-Column zomer 2017

Om te weten wat je ziet heb je context nodig.

Ongemakkelijk

Iemand in een ongebruikelijk decor plaatsen is een perfecte truc om aandacht te genereren. Onder kunstenaars is het een vaak beproefde methode. En niet zonder succes! Het effect is nog groter als het decor niet alleen ongebruikelijk maar ook ongemakkelijk is. De in Brussel woonachtige Syrische vluchteling Abdalla al Omari trekt met "The Vulnerability Series", waarin hij wereldleiders afschildert als "wereldlijders", wereldwijd de aandacht. Zou dat ook het geval zijn als je niet weet dat de geportretteerde vluchtelingen wereldleiders zijn die normaal in maatpakken rondlopen en niets tekortkomen? Wereldleiders die iets aan het vluchtelingenprobleem zouden kunnen doen als ze niet zo krampachtig bezig waren met het verkrijgen, hebben en houden van de macht? Ik vrees van niet. Het omgekeerde doen en volslagen onbekende vluchtelingen in een maatpak portretteren heeft ook geen enkele zin. Wat vertelt het verhaal in dat geval meer dan 'goed geschilderd'?

 

De truc van het ongebruikelijke decor werkt alleen wanneer je als kijker wéét dat het decor ongebruikelijk is. Oftewel: als je weet wat je ziet. En om te weten wat je ziet heb je context nodig. In nummer 3 van het door Plint uitgegeven tijdschrift Dichter, met bijna 75 spiksplinternieuwe gedichten over vakantie, trof ik op pagina 11 het gedicht "In Europa" aan van Hans Kuyper. 'We waren in Guernica / en reden toen langs Oradour, / Ieper en Rotterdam / terug naar huis. // Dat was een lange, zware / tocht tot hier, tot nu. // Volgend jaar gaan we / misschien naar Duitsland.' Verpletterend! Zelden heb ik een gedicht gelezen waarin er zoveel meer tussen de regels staat dan erop. Een indrukwekkender gedicht over vakantie kan ik me op dit moment niet voorstellen. Dat is eenvoudig te verklaren. Ik ben op de hoogte van de context. Als ik die probeer weg te denken, wat niet meevalt, wat blijft er dan over? Voor dit gedicht van Hans Kuyper geldt bij uitstek die beroemde regel van Martinus Nijhoff: 'Lees maar, er staat niet wat er staat.' Om erachter te komen wat er dan wel staat, heb je de sleutel nodig. En die zit in de titel. De link naar het gelijknamige boek van Geert Mak, over Europa in de twintigste eeuw, is snel gelegd.

 

De zomervakantie is voor velen een uitgelezen moment om zichzelf in een ongebruikelijk decor te begeven. Ongebruikelijk, maar niet ongemakkelijk. Ze worden voor even "toerist": 'iemand die het reizen voor zijn genoegen, als ontspanning beoefent, m.n. in een hem vreemd gebied, meestal met het doel verschillende bezienswaardige of bekende plaatsen te bezoeken.' Bij deze omschrijving in Van Dale staat een citaat van schrijver en schilder Armando: 'Toeristen dragen een foto- of filmtoestel op hun maag. Dat doen ze omdat ze toeristen zijn.' Eerlijk gezegd haat ik het woord en het verschijnsel. Het idee dat bepaalde groepen onmiddellijk van al hun middelen van bestaan zijn beroofd wanneer andere groepen massaal wegblijven vanwege een negatief reisadvies, staat me tegen. 'Het is nu even niet verstandig om daar en daar de toerist uit te hangen ...' Nee, dat doen we pas weer als de oorlog voorbij is. Dan bezoeken we de beladen prozaïsche plekken, die Hans Kuyper tot poëzie heeft gemaakt. We zijn even onder de indruk, maken een selfie om thuis te kunnen laten zien dat we er geweest zijn, en vinden dat wat daar gebeurd is nooit meer moet gebeuren. Intussen neemt het aantal schuldige landschappen in de wereld alleen maar toe. Armando bedacht de term "schuldig landschap" voor een plek waar zich gruwelijkheden hebben afgespeeld. Nee, een retourtje Mosul of Aleppo zit er pas in als een collega van Hans Kuyper jaren na dato het equivalent van "In Europa" kan schrijven.

 

De toerist kunnen uithangen is het voorrecht van degenen die niet lijden onder wat de al dan niet zelfbenoemde wereldleiders bekokstoven. Kortom: een toerist heeft het getroffen met de omstandigheden terwijl een vluchteling wordt getroffen door de omstandigheden. Zouden de door Al Omari geportretteerde wereldleiders iets voelen bij het aanschouwen van hun portret? Of zouden ze denken: 'Ach, het is maar kunst? Gelukkig maar!' Wat zou er gebeuren als we voor de duur van een zomer alle vluchtelingen bestempelden als toeristen en alle toeristen als vluchtelingen? Stel jezelf even voor op een schilderij van Al Omari waar jij van outfit wisselt met een vluchteling en hij daarna – compleet met foto- of filmtoestel voor de maag – vertrekt naar jouw vakantiebestemming. Voel je d'r iets bij? Denk je wellicht: 'Het is gelukkig maar kunst?' Niet alleen de toeristen zijn bevoorrecht. Hetzelfde geldt voor de gelukkige thuisblijvers. Ik ben er een: ik heb een echt thuis! En daar wil, kan en mag ik blijven! De zomer van een halve eeuw geleden ging (in ons deel van de wereld) de geschiedenis in als "The Summer of Love". Ik ben benieuwd hoe de zomer van 2017 de geschiedenis in zal gaan. Ik hou mijn hart vast ...

Lambertha Souman is redactioneel medewerkster bij HKU. Daarnaast is zij tekstschrijver in de breedste zin van het woord (liedteksten, poëzie, artikelen, brochures, folders).

lambertha.souman@hku.nl