HKU

HKU-Column oktober 2016

Heb ik misschien toch naar mezelf zitten kijken?

Spiegels

'Kunt u leven zonder spiegels?' Documentairemaker Tom Fassaert stelt deze vraag aan zijn oma in de met een Gouden Kalf bekroonde lange documentaire "A Family Affair". Haar antwoord luidt kort en goed: 'Nee!' Alfred Issendorf, hoofdpersoon uit de roman "Nooit meer slapen" van Willem Frederik Hermans, zou het roerend met haar eens zijn. 'Het spiegeltje zou ik niet kunnen missen,' lezen we op pagina 32 over het spiegeltje in het kompas dat Alfred van zijn zusje heeft gekregen tijdens zijn eerste jaar als student geologie. Boudewijn Koole, die het boek verfilmde onder de titel "Beyond Sleep" – met succes, want hij mocht het Kalf voor beste regie mee naar huis nemen – trekt het nog wat breder: 'Ik denk dat je naar de film gaat om jezelf te zien.' Wil ik dat wel? Eerlijk gezegd voel ik meer mee met kunstschilder Pieter Jan Knorr, die het doek waarop een zelfportret staat, opnieuw gebruikt om een te vroeg geboren dood veulentje te vereeuwigen, aangezien 'je soms doodziek bent van je eigen kop'. Hij is een van die mensen, die tijdens het Nederlands Filmfestival (NFF) letterlijk naar de film kunnen om zichzelf te zien. Ik niet. Gelukkig maar, want ik moet er niet aan denken! Ik kijk documentaires, ik kom er nadrukkelijk niet in voor. Maar dat bedoelde Koole natuurlijk niet. Stel nou dat-ie gelijk heeft en dat ik tijdens het NFF drieëndertig vertoningen lang naar mezelf zat te kijken, wat heb ik dan gezien?

 

Toegegeven, ik blijf een Hollander. Al ben ik te lui om bonnetjes uit te knippen en te traag om echt profijt te hebben van één minuut gratis winkelen. Een ideaal onderwerp voor een komedie vond het in 2011 aan HKU afgestudeerde regisseursduo Merijn Scholte Albers en Tobias Smeets. Dat "GRATIS" werd bekroond met het Gouden Kalf voor de beste korte film bewijst het grote gelijk van beide heren. Drieëndertig vertoningen, ofwel: gij zult maximaal profiteren van uw passe-partout! Heb ik misschien toch naar mezelf zitten kijken? 'We hadden lange gesprekken over de toekomst en daar kon je alles in bereiken.' Acteur Jeroen Krabbé doet deze uitspraak in "Kom Nader", de documentaire die Suzanne Raes maakte over Boudewijn de Groot. En ik denk meteen: o ja, de grootste leugen waaraan de jeugd zich laaft zolang dat lukt. Hoelang moet je dat volhouden, hoelang mag je dat volhouden en hoelang kun je dat volhouden? In de documentaire "A Strange Love Affair with Ego" laat regisseuse Ester Gould een psycholoog aan het woord: 'Narcisme is gezonde zelfliefde. Als je narcisme wordt gekrenkt, ga je dat overcompenseren. Als je een film maakt moet je jezelf overschatten, even god zijn, anders kun je de film niet maken. En daarna moet je het loslaten. Als je verstrikt raakt tussen je grootheid en je minderwaardigheidscomplex moet je proberen goed genoeg te zijn. Niet de beste, maar goed genoeg.'

 

Geldt het hebben van "a strange love affair with ego" in zekere zin niet voor ons allemaal? Of gaat dit principe meer en extremer op voor de studenten aan hogescholen voor de kunsten en de succesvolle professionals die zij in de toekomst hopen te zijn?  Want "goed genoeg" is niet goed genoeg. Om een Kalf te kunnen winnen moet je de beste zijn. In "Het Verlangen van Michael Dudok de Wit", de documentaire die Thomas Doebele en Maarten Schmidt over de animator maakten, windt deze er bepaald geen doekjes om: 'Ik wil geen goede film maken, ik wil een fantastische film maken. Mijn angst is dat we alles te veel verdunnen. Je werkt naar een ideaal, maar het ideaal zul je nooit bereiken.' Is dit de vloek die rust op alle creatieve arbeid? Spiegeltje, spiegeltje aan de wand: wie is de beste in het land? Hoe zet je – als het niet anders kan – de knop om van "het beste" naar "goed genoeg"? En wat gebeurt er met je als je negentien bent en het woordje "alles" verhuist naar een totaal andere context op de dag dat letterlijk alles verandert omdat je wordt getroffen door een hersenbloeding? De toekomst waarin je alles kon bereiken blijkt ineens een toekomst waarin je je gaat afvragen: 'Is dit nou alles wat er over is?'

 

Het overkwam Jasmijn en alumna Anna Peeters maakte een documentaire over haar. "De Lengte van Liefde", over de mantelzorg voor een jongere met niet-aangeboren hersenletsel, werd terecht bekroond met de Filmprijs van de stad Utrecht. Zal Jasmijn haar leven ooit nog van het stempel "goed genoeg" kunnen voorzien? Rowan, de zus van documentairemaakster Ester Gould, moest twee keer springen om een eind te maken aan haar leven dat groots en meeslepend leek. Maar wat zag ze werkelijk toen ze in de spiegel keek? Over wat anderen van haar vonden zei ze: 'Praat maar tegen mijn achterkant, mijn voorkant wil het niet weten.' Ook Jasmijn droomde ooit van zo'n groots en meeslepend leven waar alle jongeren van dromen. Haar wereld is klein geworden. Waarschijnlijk liggen de zaken voor Jasmijn precies omgekeerd: 'Praat maar tegen mijn voorkant, mijn achterkant wil het niet weten.' Kunt u leven zonder spiegels? Als Boudewijn Koole gelijk heeft, luidt ook mijn antwoord: 'Nee!' Ik kijk en pink een traan weg ...

Lambertha Souman is redactioneel medewerkster bij HKU. Daarnaast is zij tekstschrijver in de breedste zin van het woord (liedteksten, poëzie, artikelen, brochures, folders).

lambertha.souman@hku.nl