HKU

HKU-Column december 2015

Echt goed kijken, alléén maar kijken, is een kunst op zichzelf. Ik ben er ontzettend slecht in.

Kijken

'Kijken is iets wat je moeilijk uitlegt. Maar het is wel een belangrijke ervaring,' constateert auteur en kunstcriticus Hans den Hartog Jager op 7 juni 2014 in een aflevering van AVRO Kunstuur. Het is niet alleen iets wat je moeilijk uitlegt. Echt goed kijken, alléén maar kijken, is een kunst op zichzelf. Ik ben er ontzettend slecht in. Kijken lukt nog wel, maar ik kan nooit alléén maar kijken. Op 30 november jongstleden woonde ik de experimentele voorstelling "A piece of time" bij van theatermaker Nick Steur. De goede vriendin in wier al even goede gezelschap ik was, zei na afloop: 'Fascinerend! Ik kan hier uren naar kijken.' En met kijken bedoelde ze sec kijken. Niks meer en niks minder. Mij is het niet gelukt. Ik kon de buitenwereld niet buiten het theater houden en fluisterde halverwege de voorstelling: 'Volgens mij heb ik een column ...' Het werd weer eens overduidelijk bevestigd: ik ben een associatieve kijker.

 

'Een vierkant van tientallen metronomen markeert het speelvlak. Een glanzende loodzware pendule hangt in het midden van een driehoekig frame, gemodelleerd naar de piramide van Gizeh. De trage, vloeiende slingerbeweging van de pendule wordt doorkruist door het tikken van de metronomen: rechtlijnig, onverbiddelijk en chaotisch. In een verschuivend spel van beeld, geluid en een langzaam intredende stilte laat Nick Steur verschillende soorten tijdsbeleving op elkaar inwerken, met als gevolg een onvergetelijke ervaring, magisch in zijn eenvoud,' volgens de schouwburgbrochure. Die tientallen metronomen waren er precies tweeëndertig, acht aan elke zijde van het vierkant. Tweeëndertig vrijwilligers zaten elk achter een mechanische metronoom die handmatig in beweging moest worden gezet. De metronomen stonden per acht op gelijke afstand van elkaar op een zwevend plankje: vier zorgvuldig geconstrueerde hangbruggen met elk acht metronomen en een vrijwilliger per metronoom. Het overige publiek mocht vanaf de zijlijn toekijken of Nick er vanavond in zou slagen alle tweeëndertig metronomen te synchroniseren. Het was hem nog nooit gelukt. Vanuit het vierkant dirigeerde hij de vrijwilligers die de metronomen bedienden. Maar helaas hebben ook mechanische metronomen een eigen willetje. De kans bestond dat een metronoom de harmonie zou verstoren. In dat geval volgde het teken 'kop eraf', wat onherroepelijk leidde tot eliminatie van die specifieke metronoom ...

 

Gevoelig punt! Tik je niet mee in de maat dan lig je d'r definitief uit en mag je niet meer meedoen. Het lukt me niet meer alleen maar te kijken. Hoe zit het eigenlijk buiten het theater? Hoe snel wordt het punt bereikt waarop men vindt dat je niet meer in de maat loopt? Hoeveel mag je afwijken om nog mee te mogen doen? En wie bepaalt dat? Wie is de Nick Steur buiten dit theater? Wie zitten er achter de metronomen en wie kijken toe? En wat gebeurt er hier binnen precies? Het moet gezegd: we zijn bijzonder braaf publiek. We doen alles wat de theatermaker vraagt. Stoeltje naar links, stoeltje naar rechts, verhuizinkje hier, verhuizinkje daar. Vriendin verklaart deze dociele houding als volgt: 'Als iemand weigert mee te doen mislukt het experiment. En niemand wil dat het mislukt.' Ze heeft gelijk. Hoe meer metronomen synchroon tikken, hoe enthousiaster wij worden. Ik vorm daarop geen uitzondering. Moet ik dat verontrustend vinden? Oké, je wilt het spel niet bederven en de goede zaak mag niet mislukken. Maar wie bepaalt wat de goede zaak is? Ik weet het, dit is theater. Maar toch ...

 

Ruben van Barneveld, afgestudeerd in Theatre Design antwoordt op de vraag wat hij heeft geleerd bij HKU: 'Ik heb geleerd dat je je eigen fascinaties serieus moet nemen, en dat wat goed is goed is omdat we dat met z'n allen goed vinden.' Iets is goed omdat we dat met z'n allen goed vinden? Ik weet het, Ruben heeft het over theater en iets volkomen ongevaarlijks als een decorontwerp. Maar wat nou als je het theater vervangt door de buitenwereld? Met z'n allen? Wie zijn dat precies? Annie M.G. Schmidt windt er geen doekjes om wanneer ze zich tegenover een klein meisje uitspreekt over die buitenwereld: 'Een bos is hier alleen maar een boel bomen en de soldaten zijn niet meer van tin ...'

 

Auteur, regisseur en toneelschrijver Johan Heldenbergh meldt op 1 maart 2014 in Trouw: 'De politiek doet niet aan langetermijndenken. Dat gaat over goeie quotes op radio en tv, proberen geen fouten te maken en paniekvoetbal. Met theater kun je mensen iets doen inzien. Ik noem mezelf een pessimist met het gedragspatroon van een optimist. Alles staat nu in het rood, maar ik blijf ook geloven dat we de wereld kunnen redden.' Alléén maar kijken? Wederom ben ik er niet in geslaagd. De voorstelling "A piece of time" eindigt – ongetwijfeld niet toevallig – met een met rood poeder bedekte vloer. Ik vraag me af wat ik heb gezien. Is het de kleur van zinloos vergoten bloed of de kleur van de liefde?

Lambertha Souman is redactioneel medewerkster bij HKU. Daarnaast is zij tekstschrijver in de breedste zin van het woord (liedteksten, poëzie, artikelen, brochures, folders).

lambertha.souman@hku.nl