HKU

HKU-Column november 2015

Tafelschikking en vergeten groente als een kunstwerkje gerangschikt op je bord? Het zal de vluchteling worst wezen.

Heimat

'Zoals je je moedertaal leert spreken zonder haar grammatica te kennen, zo ervaar je in het thuisland je omgeving. De moedertaal en de wereld van het thuisland groeien samen met ons op, vergroeien met ons en worden zo het vertrouwde universum dat ons geborgenheid en zekerheid garandeert.' Jean Améry (1912-1978) doet deze uitspraak in het essay waarin hij zich buigt over het antwoord op de vraag "Hoeveel heimat heeft een mens nodig?" We hoeven er niet aan te twijfelen dat de Oostenrijkse schrijver gelukkige herinneringen heeft aan de tijd toen hij door het leven ging als het kind Hans Mayer dat nog niet hoefde te vluchten voor de nazi's. Hij gaat nog verder: 'Er bestaat geen "nieuwe heimat". Het echte thuisland is het land van je kinderjaren en je jeugd. Wie dat verloren heeft, blijft een verlorene, zelfs al heeft hij geleerd om in den vreemde niet langer als een dronkaard door de straten te wankelen maar zelfverzekerd met beide voeten op nieuwe grond te staan.'

 

Past heimat in hetzelfde rijtje als lijf en leven? Je krijgt bij aanvang één keer één exemplaar en daar zul je het mee moeten doen. Van dat lijf en dat leven kan ik het me nog voorstellen. Maar van de heimat? Je zult in je kinderjaren maar op de vlucht zijn met je vader en moeder omdat de leiders in je heimat enkel  denken aan hun eigen comfortzone en derhalve een onleefbare puinhoop maken van het vertrouwde universum dat jou geborgenheid en zekerheid zou moeten garanderen. Wat dan? Indien het echte thuisland het land is van je kinderjaren en je jeugd, hoe moet je je later dan ooit nog ergens geborgen en veilig voelen als de omstandigheden waarin je je op dat moment bevond de benaming thuisland absoluut niet verdienen? Want wie dat verloren heeft, blijft volgens Améry een verlorene. Die gedachte haalt me pas écht uit m'n "Comfortzone". Meer dan de gelijknamige theatervoorstelling van Via Berlin, het Ragazze Quartet en Orkater, die ik op 27 oktober jongstleden bijwoonde. De flyer meldt: 'Een groep vrouwen is op zoek naar houvast in een tijd vol verwarring. Ze worden op sleeptouw genomen door de gastvrouw die een visionaire blik op de toekomst verkondigt.' De dame vertoont nogal goeroeachtige trekjes en tijdens de nabespreking wacht me een bijzondere verrassing ...

 

Schrijfster en actrice Dagmar Slagmolen doet een bekentenis. De gastvrouw in "Comfortzone" is geïnspireerd op niemand minder dan Lidewij Edelkoort. Aha, denk ik. Dit verklaart alles: 'Het wordt tijd voor een ingetogen levensstijl. We moeten terug naar onze primaire behoefte. Vergeten groente eten. Eten is kunst op je bord.' Design, design en nog eens design. De column die ik in 2012 schreef na haar optreden in Zomergasten, eindigde met de constatering: '"Het is niet zo, maar ik vind dit." Die nuance heb ik bij de in een bevoorrechte positie verkerende trendvogel Edelkoort zo enorm gemist dat ik aan het eind van de uitzending denk: vlieg op!' De comfortabele wereld van Edelkoorts theatrale alter ego en haar gasten wordt wreed verstoord door de komst van een vluchteling. Tafelschikking en vergeten groente als een kunstwerkje gerangschikt op je bord? Het zal de vluchteling worst wezen. Als je je de luxe veroorlooft om je druk te maken om vergeten groente in plaats van om vergeten mensen, in wat voor wereld leef je dan? En hoe zag dat land van je kinderjaren, dat volgens Améry je echte heimat is, er dan uit?

 

Hetzelfde vraag ik me af over de echte heimat van televisie-icoon Linda de Mol. Een dag vóór mijn bezoek aan "Comfortzone" zat ze in DWDD om een tv-app te lanceren: 'We noemen het "video snacken". Kun je even kijken als je staat te wachten tot de pasta kookt. Per dag maken wij een selectie van twintig videofragmenten voor vrouwen waarvan wij denken dat ze het graag hadden willen zien of weten. Weet je wat de Pilf is? De President I Like to Fuck, de nieuwe president van Canada. Ik vind het heel irritant als ik iets niet weet. Als ik dat gezien had, had ik daarover mee kunnen praten. Ik wil heel graag op de hoogte blijven van dingen waar vrouwen over praten.' Pardon?! In dat geval wens ik nu even geen vrouw te zijn!

 

Gezeten in het pluche van de Utrechtse Stadsschouwburg ben ik totaal in verwarring. De mensen die ergens in het land demonstreren tegen de komst van asielzoekers hebben mogelijk in hun hele leven nog nooit een theater van binnen gezien. Wie en wat gaan deze goedwillende theatermakers bereiken met hun voorstelling? Ik hoor bij de (elitaire) een procent die minimaal één keer per jaar in het theater zit. Ook ik kan het vluchtelingenprobleem niet oplossen. Ook ik heb geen antwoord. Maar ik vind het mijn plicht daar zo af en toe wakker van te liggen. En in het volle besef dat ik volgens de definitie van Améry alle geluk heb gehad met mijn heimat, te peinzen over Hilflosigkeit en Hilfe in plaats van te zwijmelen over de Pilf ...

Lambertha Souman is redactioneel medewerkster bij HKU. Daarnaast is zij tekstschrijver in de breedste zin van het woord (liedteksten, poëzie, artikelen, brochures, folders).

lambertha.souman@hku.nl