HKU

HKU-Column zomer 2014

Wit daarentegen wordt aangemerkt als de kleur der onschuld ...

Kleur

'Ik dacht dat ze zou gaan vragen: "Was het degene met de twee ogen of die met de twee benen?" Waarom zei ze niet gewoon: "Was het het zwarte of het blanke meisje?"' Goeie vraag! Een caissière in een kledingwinkel wringt zich in honderdduizend bochten om te achterhalen door wie de klant die komt afrekenen is geholpen. Het antwoord op de goeie vraag luidt: 'Omdat dit Amerika is. Je wordt verondersteld bepaalde dingen niet te zien.' In Amerika is zwart dus volgens Van Dale "iets bezwaarlijks, waar men moeilijk overheen komt", ofwel: zwart is "een ding". Dat ontdekte Chimamanda Ngozi Adichie, de schrijfster van "Amerikanah", de roman waarin je de absurde dialoog kunt vinden die uiteindelijk leidt tot de cruciale goeie vraag. Op 24 februari 2014 zegt ze in Trouw: 'Ik werd pas zwart toen ik in Amerika terechtkwam. In Nigeria was het niet raar als ik de beste was. Als mensen me anders behandelden, kon dat met veel dingen te maken hebben maar in ieder geval niet met mijn huidskleur. In de VS draait bijna alles om kleur en ras, alleen durft niemand dat te zeggen.'

 

Lekker veilig natuurlijk om het over Amerika te hebben, maar hoe zit het hier eigenlijk? Stel dat Adichies roman "Nederlandah" had geheten. Wat dan? Op 5 december 2013 schrijft Nuweira Youskine in haar column in Trouw: 'Een kennisje – Surinaamse ouders, in Nederland geboren en getogen, accentloos Nederlands, universiteit doorlopen – kwam een keer in een bijna klassieke situatie terecht: ze vroeg naar de juiste weg. Ze had haar zin nog niet afgemaakt, of degene aan wie ze het vroeg wees al naar de gang. Daar zat de bezemkast. Dat was geen intentioneel racisme. Misschien was het erger dan dat. Onbewuste classificatie van mensen, die toch voortkomt uit bepaalde stereotypen.' Het is natuurlijk niet toevallig dat Youskine op 5 december met dit voorbeeld komt. Ons land viert dan het feest van Witte Klaas en Zwarte Piet. Wie bij de discussie over laatstgenoemde vertwijfeld uitroept: 'Waarom hebben we het altijd over ras? Kunnen we niet gewoon mensen zijn?' vindt in "Amerikanah" een verrassend antwoord: 'Dat is nou precies blank voorrecht, dat je zoiets kunt zeggen. Voor jou bestaat ras niet echt, want het heeft nooit een barrière gevormd.' Ik houd even op met lezen: verrek, da's waar. De gedachte dat we gewoon mensen moeten kunnen zijn behoort tot mijn vaste repertoire. Maar ik kan het makkelijk zeggen: voor mijn carrière is huidskleur geen barrière. Ik ben met mijn universitaire opleiding nog nooit richting bezemkast gestuurd.

 

Onder het kopje 'Politieke correctheid maakt dit feest "zwart"' meldt een lezeres op 29 maart jongstleden in het Algemeen Dagblad dat zij haar heerlijke jeugdherinneringen aan Zwarte Piet, pepernoten en cadeautjes graag wil delen met haar nichtje en andere kinderen. Ze hoopt dan ook dat nog hele generaties mogen opgroeien met een "Piet zo zwart als roet". De lezeres toont hoe waar de eerste regels zijn van de openingstekst in "12 Years a Slave": 'Zozeer zijn mensen slaaf van hun gewoonte, en zo geneigd wat oud is te vereren, al wat kan bogen op een lange voorgeschiedenis, dat zelfs aan knechtschap – toch het grootste kwaad – omdat het overgaat van vader op zoon wordt vastgehouden als aan een heilige zaak.' Vervang 'knechtschap – toch het grootste kwaad –' door 'Zwarte Piet – toch een vooroordelen voedend stereotype –' en de tekst kan zo in "Nederlandah". Zwarte Piet blijkt een heilige zaak! Ik heb er als kind nooit negatieve associaties bij gehad. Maar dat is, zo weet ik nu, blank voorrecht. Je zult maar zwart zijn en in Van Dale kijken onder het lemma "zwart": iemand zwart maken; hij liegt dat hij zwart ziet; verboden, onwettig, illegaal tegenover wit(!): de zwarte markt, zwarte handel; een zwarte bladzijde in de geschiedenis ... Wit daarentegen wordt aangemerkt als de kleur der onschuld ...

 

Of Zwarte Piet nou een symbool is van slavernij of voortkomt uit een Germaans feest waar Wodan op zijn ros door de lucht ging en door twee zwarte raven op de juiste hoogte werd gehouden, kan me eigenlijk niet zoveel schelen. Feit is dat we in onze taal iemand de zwartepiet kunnen toespelen: 'hem als zondebok te laten doorgaan'. En dat is toch echt iets anders dan iemand betitelen als "rooie rakker" of "grijze muis". Solomon Northup zegt in "12 Years a Slave": 'Ik wist dat ik dezelfde gevoelens en ervaringen bezat die in het blanke gemoed huizen; ik besefte ook dat mijn intelligentie niet onderdeed voor die van sommige mannen met een lichtere huid.' Helaas zijn we daar blijkbaar nog steeds niet van overtuigd. Want ook in de 21e eeuw dreigt voor de Solomons onder ons nog steeds de bezemkast ...

 

Wit mag dan de kleur der onschuld zijn, zo onschuldig zijn we niet. We hebben als land immers ooit toegestaan dat een niet-blanke werd gekocht dan wel verkocht. Als dat nu gebeurt is het een voetballer en geen slavenhandel maar transfer. Wie weet komt het ooit zover dat we het feest vieren van Oranje Klaas en Oranje Piet, want dat lijkt voorlopig de enige kleur die blank en zwart echt verenigt ...

 

Lambertha Souman is redactioneel medewerkster op de HKU. Daarnaast is zij tekstschrijver in de breedste zin van het woord (liedteksten, poëzie, artikelen, brochures, folders).

lambertha.souman@hku.nl