HKU

HKU-Column mei 2018

Zijn we echt op zoek naar waarheid?

Waarheid

Nooit gedacht dat het echt mogelijk was. Nooit gedacht dat het mij zou overkomen ... Op het kaartje staat onder de titel van de voorstelling PARA toch duidelijk de naam van de acteur: Bruno Vanden Broecke. Ik bevind me in de schouwburg en weet dus wat ik kan verwachten: theater. Er verschijnt een militair op het podium. 'Even kijken of de powerpoint het doet. Da's altijd een spannend momentje voor een spreker. Zelfs als ge para zijt geweest, jaja. En voilà, we zijn vertrokken.' Inderdaad. Hoe waar dat "we" is, realiseer ik me later pas. De titelslide verschijnt: 'Somalië. De Hoorn van de Toorn. Belgische strijdkrachten in een Afrikaanse burgeroorlog. Voordracht door Sgt. STAELENS Nico, voormalig para-commando, thans sportinstructeur aan het Koninklijk Atheneum.' Ik zou niet kunnen zeggen waar het kantelpunt zat. Maar aan het eind van de voorstelling die al lang geen voorstelling meer is, maar een theatrale lezing – de voormalig sergeant heeft talent – ben ik er honderd procent van overtuigd dat ik heb zitten kijken en luisteren naar Nico Staelens: 't Gaat hier toch om de grootste vredesoperatie die wij ooit gedaan hebben. Eigenlijk ben ik de enige die daar nog lezingen over houdt.'

 

'Ik heb geplukt, gepuzzeld en verdicht. Het resultaat is fictie,' schrijft David van Reybrouck in het nawoord bij de theatermonoloog. 'Grote delen van PARA zijn geïnspireerd op de interviews die ik afnam van enkele Belgische paracommando's die deelnamen aan de UNOSOM-missie (United Nations Operation in Somalia) van 1992 en '93. Hoewel de tekst talrijke passages uit de interviews bevat, valt geen enkel personage samen met een van de geïnterviewden of andere deelnemers aan de missie, ongeacht de gehanteerde namen.' Een ander nawoord over de relatie tussen fictie en werkelijkheid is te vinden in de dichtbundel "Weg van Damascus" van de Syrisch-Palestijnse dichter Ghayath Almadhoun. Dichter, essayist en boekverkoper Joost Baars vertelt hoe hij in het Amsterdamse literaire theater Perdu een avond bijwoonde over documentaire literatuur. 'De centrale vraag was: hoe verhoudt literatuur zich tot de waarheid? Eén van de gasten was de schrijver, journalist en antropoloog Joris Luyendijk. Tegen het einde van de avond riep hij tegen de zaal, ongetwijfeld gefrustreerd door het theoretische intellectualisme dat Perdu nu eenmaal soms kenmerkt: "Weet je wat jullie moeten doen? Jullie moeten allemaal een ticket kopen naar Afghanistan of Palestina. Dáár vind je de waarheid!" Maar de vraag is of je de waarheid wel kunt zien als je er oog in oog mee staat.'

 

Hoeveel waarheid zit er in de fictie en hoeveel fictie zit er in de waarheid? Regisseur Raven Ruëll vertelt in een interview hoe hij zijn beeld moest bijstellen omdat je verbeelding over paracommando's eerder gevoed is geweest door alle goede en minder goede Amerikaanse oorlogsfilms die je hebt gezien dan door de werkelijkheid. Maar hoe vind je die werkelijkheid? Auteur Van Reybrouck: 'Ik heb vrij snel beslist geen geopolitieke analyse te maken. Het stuk is ook geen aanklacht tegen de wandaden van de Belgische para's. Wat me wel interesseert, is nagaan hoe het gedrag van zo'n para ontspoort. Zouden wij in dezelfde omstandigheden misschien niet tot diezelfde handelingen in staat zijn?' Acteur Vanden Broecke: 'Nuance aanbrengen is belangrijk. We leven in een tijd van polarisatie. Dan is het mooi dat je een stuk kan maken waarvoor je eens twee uur moet gaan neerzitten en meeleven in een schemergebied waarin niet alles zwart-wit is, waarin je in een direct contact met elkaar herkenbare en typische menselijkheid voorgezet krijgt.' Wat de makers willen met deze voorstelling weten we. Maar wat willen wij, de toeschouwers? Zijn we echt op zoek naar waarheid? Of zijn we het  equivalent van de toeristen die rondlopen in het gedicht "Schizofrenie" (uit "ik hier jij daar") van Ghayath Almadhoun? 'In de stad Ieper, die zich midden in de Vlaamse akkers bevindt, zoals het Midden-Oosten zich midden in de problemen bevindt, verandert de zware erfenis van de oorlog in een succesvolle toeristenattractie. Alles verjaart, behalve in Ieper. Hier groeit de herinnering aan de oorlog juist met het verstrijken van de tijd.'

 

Wat ik precies (met nadruk op precies) wou? Geen idee. Ik ben pertinent tegen oorlog, maar de verhalen erover blijven fascinerend en intrigerend. De herinnering aan de oorlog groeit met het verstrijken van de tijd ... De herinnering van hen die het zelf niet hebben meegemaakt. Maar wat is zo'n herinnering dan waard? Is kunst überhaupt in staat de gruwelen van oorlog zo voelbaar te maken dat de fascinatie ervoor verdwijnt? Nico Staelens bestaat! En hij komt héél ver. Wie dat wil zien kan op 4 mei terecht in de stadsschouwburg van Groningen in het kader van Theater na de Dam. En kun je de waarheid over oorlog indringender formuleren dan Ghayath Almadhoun als hij Ieper en Damascus met elkaar verbindt? 'Het chloorgas verspreidt zich nog steeds. (...) Niemand heeft de les geleerd. Niemand zal haar leren.'

Lambertha Souman is redactioneel medewerkster bij HKU. Daarnaast is zij tekstschrijver in de breedste zin van het woord (liedteksten, poëzie, artikelen, brochures, folders).

lambertha.souman@hku.nl