HKU

HKU-Column november 2018

"De vraag hoelang fictie nog herkenbaar zal zijn als fictie wordt met al deze technologische mogelijkheden een serieuze kwestie."

Ontmoetingspunt

Een verhaal kon nog verzonnen zijn. Maar als er een foto bij stond dan moest het wel waar zijn. Het beeld gold als het ultieme bewijs. Die tijd ligt ver achter ons. De mededeling 'We hebben het op beeld en op band' zegt niets meer. Alles is te manipuleren. Met de huidige technologie kun je mensen dingen laten doen die ze nooit hebben gedaan. Je kunt ze laten zeggen wat je maar wilt en dan wordt het letterlijk jouw woord tegen dat van de ander. Als je de ins en outs van de technologie kent, wordt het leven in beeld en geluid letterlijk maakbaar. De vraag hoelang fictie nog herkenbaar zal zijn als fictie wordt met al deze technologische mogelijkheden een serieuze kwestie. Over alle mogelijke gevolgen durf ik eigenlijk niet eens na te denken. Hoe maakbaar wordt het leven als je iedereen met gemak alles kunt laten geloven omdat jij toevallig over het vermogen beschikt om het nodige "bewijs" in elkaar te knutselen? Hoe eenvoudig wordt het om de wereld naar je hand te zetten als je de macht hebt?


'Het utopisch denken van de jaren zestig belandde de afgelopen decennia in het verdomhoekje van grootheidswaan en totalitair verlangen. Maar de laatste jaren keren utopische vergezichten weer voorzichtig terug aan de horizon van de politiek' lees ik op de achterflap van het essay dat Femke Halsema dit jaar schreef voor de maand van de filosofie. Het kan aan mij liggen, maar die utopische vergezichten zie ik nog even niet. En de grootheidswaan en het totalitaire verlangen zijn misschien wel niet op de plek waar wij denken ze te zien. De grootheidswaan en het totalitaire verlangen zijn het gevaarlijkst waar ze zich niet als zodanig manifesteren. In de documentaire "Addicted to my Phone" biedt  een Deens tv-onderzoeksteam een gratis zaklamp-app aan om aan te tonen hoe wij probleemloos onze privacy verkopen als bedrijven ons "gratis" gebruik laten maken van hun apps. De zaklamp-app zet letterlijk het hele leven van de gebruikers in de spotlights. 'Wat de gebruiker niet weet is dat hij door de app te installeren toegang geeft tot camera, microfoon, foto's, teksten en gesprekken. Dit is zeker niet nieuw, de makers hebben de gebruikersvoorwaarden van facebook overgenomen. Ook politici nemen hun mobiele telefoon met alle handige apps overal mee naar toe. Vertrouwelijke informatie kan zo op een volledig legale manier in handen van derden komen.' Het staat er zo onschuldig: 'De makers hebben de gebruikersvoorwaarden van facebook overgenomen.' Was facebook niet ooit idealistisch gepresenteerd als het ultieme ontmoetingspunt om nieuwe vrienden te maken en te zorgen dat het contact met de bestaande vrienden niet verwatert? Facebook, gepresenteerd als ons "gemeenschappelijke thuis".


Halsema introduceert het begrip door de filosofe Hannah Arendt aan te halen: 'Dat is niet de aarde of bijvoorbeeld de natuur, maar het werk van mensenhanden. Het is de plek die we gemeen hebben, die ons samenbrengt, maar ook verhindert dat wij, bij wijze van spreken, over elkaar struikelen. Het is de plek waar de samenleving zich vormt: een veilig en geordend "ontmoetingspunt" waar mensen op voet van gelijkwaardigheid met elkaar omgaan. Samen leven betekent volgens Arendt dat zich tussen ons een wereld van dingen bevindt, zoals een tafel zich bevindt tussen degenen die eraan hebben plaatsgenomen; als door elk ander intermediair worden mensen door de wereld tegelijk verbonden en gescheiden. (...) Arendt beschouwde de consumptie- of massamaatschappij als een grote bedreiging voor het "gemeenschappelijke thuis" omdat mensen er steeds minder in bij elkaar worden gebracht en de gemeenschappelijke ervaringen van mensen minder duurzaam worden.' Geen nood, Hannah, Marks facebook brengt óók, of misschien wel juist, de mensen die leven in de massamaatschappij bij elkaar. Maar is dat wel zo? Levert het praten via apparaten ons werkelijk op wat we dachten en hoopten? Stephen Fry dacht bij de komst van het internet: 'Dit is de baanbrekendste nieuwe communicatievorm aller tijden. We gaan alles delen, kunst, politiek. Grenzen verdwijnen, we zullen in liefde samenkomen, verbroederen. Zoals in de negende van Beethoven, alle mensen worden broeders. Sociale media, de Arabische Lente, ik dacht: gedaan met het wij-zij-denken. Gedaan met haat en racisme, een glorieuze toekomst. Maar wat kreeg je? De trollen en de scheldpartijen. Racisme, wij-zij-denken, beledigingen. De ergste kant van de mens.'


Nu de technologie zich definitief genesteld heeft in het domein van de kunsten, is de grote vraag waar bij de creatieve professionals van morgen het accent zal liggen. Bij de technologie, om te zien hoe ver je te ver kunt gaan, of bij de mens. Ik hoop van ganser harte het laatste. Laten we aan de tafel van Arendt kiezen voor een ontmoeting face-to-face – bij een goed maal – om elkaar écht te zien, in plaats van facebook-to-facebook. Want Multatuli zei niet voor niets: 'Het is de roeping van de mens om mens te zijn.'


Lambertha Souman is redactioneel medewerkster bij HKU. Daarnaast is zij tekstschrijver in de breedste zin van het woord (liedteksten, poëzie, artikelen, brochures, folders).

lambertha.souman@hku.nl