HKU

HKU-Column oktober 2018

En toch vallen de woorden "mankement" "afwijking". Het is de zoveelste verdedigingsrede of sorry-speech als het om kunst en cultuur gaat.

Mankement

'Iedereen heeft hetzelfde mankement, diezelfde afwijking. 't Is helemaal niet goed voor je, per se ... je relaties, je familie, je financiën in de meeste gevallen zeker niet. Dus waarom doen we dit? (...) Misschien ben ik wat depressief aangelegd of zo, maar ik heb het idee dat we niet per se in een heel gunstige tijd leven. En nou is het zo gek om met mensen te werken aan een film, terwijl je ook misschien voedselpakketten kan droppen of, zoals een vriend van ons, in een rubberbootje mensen uit het water hengelen. En toch hebben wij die afwijking en doen wij dit. En ik weet niet of dat te rechtvaardigen is, dus ik weet niet of dat een heel goeie keuze is, of dat het echte mankement is ...' Regisseur Jaap van Heusden heeft net zijn tweede Gouden Kalf van de avond binnen voor "In Blue" als hij deze woorden uitspreekt tegen een zaal vol vakgenoten, Dutch-Academy-for-Filmleden onder elkaar, omdat hij 'gewoon effe iets wil zeggen over films maken'. Jaap is oprecht, hij gelooft in wat hij doet. En toch vallen de woorden "mankement" en "afwijking". Het is de zoveelste verdedigingsrede of sorry-speech als het om kunst en cultuur gaat. Waarom hoor ik die woorden nou nooit uit de mond van een politicus over politiek bedrijven? 'Mevrouw de voorzitter, ik weet niet of dit te rechtvaardigen is, dus ik weet niet of dit een heel goeie keuze is, of dit het echte mankement is ... En toch hebben wij die afwijking en doen wij dit ...'

 

En wat kan "dit" dan zoal zijn? Een voorstel om een arbeidsgehandicapte te betalen onder het minimumloon bijvoorbeeld, wat onder andere als consequentie heeft dat de persoon in kwestie ook bijna geen pensioen opbouwt. Dus je hebt geen cent te makken terwijl het hebben van een handicap al niet bepaald goedkoop is. Noortje van Lith protesteerde en onder andere dankzij haar inspanningen ging het omstreden voorstel van tafel. Tijdens zijn wekelijkse persconferentie krijgt de minister-president de vraag of hij Noortje al gefeliciteerd heeft. Hij had kunnen volstaan met "nee". Hij doet iets anders. Hij zegt letterlijk: 'Nee, en ik ga het ook niet zelf doen ...' Wat ik toen zei is hier niet voor herhaling vatbaar, maar vrij eenvoudig te raden. Als een sporter goud heeft gewonnen weet de premier, die zegt premier van alle Nederlanders te zijn, niet hoe gauw hij zelf aan de lijn moet hangen om het goudhaantje of -hennetje te feliciteren met de geleverde prestatie. Maar "een meisje met een mankement" dat een omstreden maatregel van tafel krijgt, daar verspilt hij geen telefoontijd aan. Dat van die "premier van alle Nederlanders" is een illusie, laat staan dat hij de premier is van alle inwoners van dit land. Hij is premier van "zijn soort mensen" ... De vaak aangehaalde "hardwerkende Nederlanders" ...

 

De kans dat hij hierbij denkt aan filmmakers acht ik nihil. En dat juist zij bijzonder hardwerkende Nederlanders zijn heeft de jongste editie van het Nederlands Film Festival (NFF) weer aangetoond. Hoe "zijn soort mensen" denkt over kunst en cultuur liet Eric Wiebes afgelopen zomer op niet mis te verstane wijze weten tijdens een propaganda-uitzending van Zomergasten: 'Iemand die zich blijkbaar wil verheffen met een kunstwerk boven de bank krijgt een gesubsidieerd kunstwerk boven de bank, maar mijn buurman de loodgieter was niet gezegend met zo'n elitaire hobby. Die hield van motorcrossen, maar hij kon niet met subsidie van de gemeente zijn hobby uitoefenen. Ik vind dat de loodgieter net zo'n valide hobby heeft als de meneer die de kunst boven de bank hangt. Bij de Nachtwacht heb je een ander belang dan bij de individuele kunstenaars die iets maken waar geen vraag naar is.' Zou Jaap van Heusden hieraan gedacht hebben toen hij zijn sorry-speech hield? Wij filmmakers worden beschouwd als elitaire hobbyisten?

 

Het decor van de openingsfilm van het NFF, "Niemand in de Stad" (naar het gelijknamige boek van Philip Huff), is een decor waar ik van huis uit helemaal niets mee heb: het Amsterdams Studentencorps. De premier waarschijnlijk des te meer. Ik denk dat veel van "zijn soort mensen" er de nodige stappen hebben gezet, of in ieder geval mensen kennen die dat hebben gedaan. Bij het verlaten van de zaal ben ik "stuk". Ik waardeer de film met vijf sterren. Want Van Erp heeft me weer even fijntjes herinnerd aan de essentie en functie van kunst en cultuur: zij moeten jou als publiek af en toe "stuk laten gaan", om te voorkomen dat je afgestompt raakt. Dat lukt Van Erp al met één quote van één woord in één scène die de hele film samenvat. Bedankt, Michiel! Ik ga ouderwets "stuk" en zou nu graag aan de dames en heren politici vragen of zij dat gevoel überhaupt kennen als het gaat om kunst en cultuur. Voor hen telt waarschijnlijk alleen de rode loper. Van Heusden vroeg zich ten overstaan van zijn collega-filmmakers in alle ernst af: 'Waarom doen wij dit?' Het antwoord is simpel wat mij betreft: de omkering van het populaire "niet omdat het moet, maar omdat het kan". 'Waarom doen wij dit? Wij doen dit niet omdat het kán, maar omdat het móét!' Geloof me, Jaap, nooit "stukgaan" van kunst en cultuur is pas echt een mankement ...

Lambertha Souman is redactioneel medewerkster bij HKU. Daarnaast is zij tekstschrijver in de breedste zin van het woord (liedteksten, poëzie, artikelen, brochures, folders).

lambertha.souman@hku.nl