HKU

In 2016 studeerde Jonathan Straatman af bij HKU Fine Art. Samen met zijn vriendin en een oude opgeknapte camperbus zou hij vervolgens een wereldreis gaan maken. De buitenwereld, in gedaante van het Utrechtse K.F. Heinfonds, dwarsboomde dit voornemen door Jonathan te selecteren voor het K.F. Hein Kunstparticipatieproject. Dit traject rondde hij vorige week af met de onthulling van In Between, het kunstwerk dat hij samen met asielzoekers maakte.

Jonathan Straatman onthult werk in Utrechts azc


Binnen het Kunstparticipatieproject, een jaarlijks terugkerend traject, koppelt het K.F. Heinfonds een maatschappelijke instelling aan een veelbelovende afstudeerder van HKU. Het traject behelst, naast ruimte voor artistieke ontwikkeling, ook begeleiding en een werkbeurs. Zo kwam Jonathan vorig jaar september terecht op het terrein van het azc aan de Utrechtse Joseph Haydnlaan. In samenwerking met Vluchtelingenwerk Midden-Nederland (VWMN) heeft hij daar een jaar lang aan een kunstwerk op locatie gewerkt. Dit werk, een kijkdooswand met daarin verschillende interactieve kijkdozen, is op afspraak te bezichtigen in de wandelgangen van het kantoor van VWMN.

Verbinding
De kijkdooswand is geïnspireerd op de tussenwerelden waarmee Jonathan tijdens het traject in aanraking kwam. Eén van die werelden ontdekte Jonathan in het kantoor van VWMN. ‘Hoewel het kleine kantoor verborgen ligt in de kelder, is dit het kloppende hart van het azc. De organisatie helpt asielzoekers en statushouders met juridische, persoonlijke en administratieve vraagstukken. Elke dag komen hier verschillende mensen met verschillende achtergronden over de vloer. Zij kunnen hier met al hun vragen terecht, vanaf hun binnenkomst in het azc tot aan de integratie in de maatschappij. Deze organisatie maakt de verbinding tussen vluchteling en maatschappij. Deze verbinding probeer ik met mijn kunstwerk ook te maken.’

Een andere tussenwereld is de onzekere situatie waarin vluchtelingen en statushouders zich bevinden. Jonathan: ‘Veel mensen hadden in het land van herkomst een stabiel leven en een goede baan. Ze waren politieagent of gemeenteambtenaar. Nadat ze hun land moesten ontvluchten zitten deze mensen hier, waar ze niets anders kunnen doen dan wachten. Ze verblijven nu in onze samenleving, maar mogen daar nog geen deel van uitmaken. De mensen hebben hoop op een veilige toekomst in Nederland, terwijl de herinneringen van oorlog en ellende nog op hun netvlies gebrand staan. Ze bevinden zich als het ware op een eiland tussen hun oude en hun nieuwe bestaan. Daardoor kwam ik op het idee van kijkdozen, zodat die tussenwereld gevisualiseerd kan worden.’


Jonathan mocht zelf bepalen of hij vóór de bewoners van het azc een werk wilde maken of juist samen mét hen. Hij koos voor het laatste: ‘Door samen te werken met mensen, kon ik hen een podium bieden. De bewoners willen iets doen, ze willen hun verhaal vertellen. Veel mensen in het AZC vervelen zich te pletter en willen graag een bijdrage aan dit project leveren.’ Doordat veel bewoners geïnteresseerd waren in het Kunstparticipatieproject, moest Jonathan zijn verwachting van het project en het bijbehorende werkproces snel bijstellen. ‘Ik dacht dat ik een klasje van bewoners zou krijgen en dat ik hen zou moeten vertellen hoe ze mijn ideeën moesten gaan uitvoeren. Maar al snel bleek dat die mensen een enorme behoefte hadden om vanuit hun eigen ideeën aan de slag te gaan. Ik mocht de bewoners zelf benaderen en vragen of ze mee wilden doen. Op die manier kon ik een dynamische groep samenstellen.’

Jonathan formeerde een zo heterogeen mogelijke groep: mensen uit allerlei landen, met verschillende leeftijden en verschillende achtergronden. ‘Je zou kunnen stellen dat, als iedereen hetzelfde is, je project soepeler loopt. Sommige mensen extrapoleren dat naar de maatschappij: als iedereen hetzelfde is, hebben we een evenwichtige maatschappij. Volgens mij is dat niet zo; juist diversiteit brengt begrip, kleur en dynamiek.’


Tastbaar

Er werd regelmatig tot diep in de nacht doorgewerkt, waardoor Jonathan een bijzondere band opbouwde met een aantal van de bewoners. Hierdoor veranderde ook zijn beeld van de vluchteling. ‘Toen ik aan dit traject begon, had ik echt een beeld van de asielzoeker zoals door de media geschetst. Ik wist wel dat dit niet klopte, maar als je niet weet wat je ervoor in de plaats moet zetten verandert dat beeld ook niet. Doordat de mensen zo dichtbij je staan, worden de verhalen plotseling echt en tastbaar.’


De bewoners hielpen Jonathan niet alleen met het bijstellen van zijn beeld over vluchtelingen, ze leerden hem ook hoe hij op een meer ontspannen manier met zijn werk kon omgaan. ‘Ik kreeg een werkbudget voor dit project en ik kon daar echt faalangstig over worden: zoveel geld en dus zoveel verantwoordelijkheid. Daardoor zat ik aanvankelijk te veel in mijn hoofd. Gelukkig lieten de bewoners me zien dat je gewoon aan de slag moet gaan. Ze confronteerden mij met het feit dat ik altijd dingen wil en gehaast naar het volgende moment spring. Door de openheid, vriendelijkheid en ontspannenheid van de bewoners heb ik geleerd hoe ik mijn rust kan vinden.’



tekst Yvo Nafzger / beeld Luc Wittebol