HKU

Express yourself!

19 november 2014 | door: HKU-student Briede van Bemmelen | Studium Generale HKU: kunst, economie en taboe met Ruben Jacobs en Martijn Jeroen van der Linden

Festivals zijn tegenwoordig niet perse een plek waar die hard muziek fans zich verzamelen om hun idolen te horen spelen. Nee, festivals verkopen je een lifestyle event. Een paar dagen ronddolen op Sziget zou een identiteitsvormende belevenis moeten zijn.
Dit is typerend voor onze kapitalistische samenleving. Het idee dat je jezelf kan maken en bijvoorbeeld eigenheid kan creëren door het kopen van bepaalde producten. Dat is de aantrekkingskracht van de consumptie maatschappij. Het kopen van bepaalde producten of belevenissen die identiteitsvormend zijn. De creatieve industrie toont de behoefte aan deze manier van zelfexpressie; 'iedereen een kunstenaar'.

Ruben Jacobs, de eerste spreken van vanmiddag, zet een liedje op; Charles Wright & the Watts 103rd Street Rhythm Band- Express yourself. Het is een goed nummer ter ondersteuning van dit stuk, dus ik stel voor dat je het even opzet, voor je verder leest. We leven in een gekke tijd, een tijd waarin de Iphone5 voor veel mensen meer emotionele waarde heeft dan een expositie om de hoek. Een tijd waarin iedereen wil laten zien hoe uniek en eigen ze zijn. Een tijd waarin reclames beloven met hun product nog meer eigenheid te verschaffen. Een tijd dat de mainstream streeft naar het kopen van authenticiteit. Alle unieke hipsters dragen het zelfde shirtje, authenticiteit wordt uniciteit. Bovenal dus een tijd waarin wij zelfkennis en zelfexpressie verwarren met zelfesthetisering.

Vroeger was alles anders, natuurlijk. Toen verwachtte de maatschappij een degelijk arbeidsethos van jonge mensen. Tegenwoordig is vrije tijd niet makkelijk te onderscheiden van werktijd, zeker onder de creatieven. Eigenlijk ben je altijd bezig met het streven naar wat de maatschappij nu van ons verlangt: zelfontplooiing. Dit is een prachtige doch dwingende boodschap; 'wees jezelf, wees origineel, ben creatief, je kunt het.' Classificering is een vies woord, iedereen moet zijn eigen stijl vinden.

Het interessante is dat dit gegeven zijn oorsprong vindt in de moeder aller festivals; Woodstock 1969. Hier zongen Grace Slik, Joe Cocker en vele anderen zich schor tegen het kapitalisme. Woodstock is geïntegreerd in het kapitalisme door het verzet, de rebel, de kunstenaar van die revolutionaire jaren op te nemen in de slogans, reclames en vormgeving van het bedrijfsleven. De filosoof Serroy stelt zelfs dat we tegenwoordig in een artistiek kapitalistische samenleving leven.
Hoe ga je hiermee om als je zelf, zoals velen die dit zullen lezen, deel wordt gemaakt van de creatieve industrie die gericht is op het vergroten van de behoefte van mensen naar alsmaar meer, meer, meer creatieve producten? Er zijn een aantal problemen om over na te denken; Ten eerste, overconsumptie en de daardoor ontstane ecologische problemen. Ten tweede de druk op psychologisch niveau op individuen die het niet redden in deze cultuur. Ten derde op sociaal niveau; de individualisering zorgt voor competitief gedrag en egoïsme. Wat lastig is voor ons mensen aangezien we in feite soevereine wezens zijn. Ruben stelt het volgende voor: 'Laten we op zoek gaan naar een realistischer beeld; de Homo Duplex, iemand die zich onderscheidt zonder het gevoel te verliezen tot het geheel te behoren.'

Martijn Jeroen van der Linden neemt de praatstok over. Hij is een econoom op zoek naar een nieuw bestel waarbij de bovengenoemde problemen worden opgelost. Ten eerste wil hij de volgende dogma's verbreken; het maken van geld, het almaar streven naar groei en het streven naar winstvermeerdering. Hij heeft verwarring opgemerkt over wat economie eigenlijk is. De eerste die over economie sprak was Aristoteles. Hij maakte een onderscheid tussen oikonomia, het streven naar 'genoeg om van te leven' (dus niet méér) en chrematistiek, wat het streven naar oneindig meer geld en winst betekent. Onder economie verstaan wij tegenwoordig wat anders.

Hij spreekt over The great transition, een internationale beweging binnen de economische sector die zoekt naar nieuwe wegen die necessary, desirable en possible zijn. Een leidraad hierin is Ubuntu, een Zuid-Afrikaanse filosofie. Hierin draait het om de toewijding en de relatie tussen mensen onderling; ik stond hier niet als spreker, als jullie niet naar me luisterden. Met de vele initiatieven waar Martijn bij betrokken is streeft hij naar een leven waarin we in niet verspillende luxe en comfort kunnen leven.

Ook geeft hij ons opheldering over geld, want wat weten wij eigenlijk over geld? Niet dat 95% van al het digitale geld gecreëerd wordt door schulden. Op veel gebieden, ook in de kunst, wordt er nagedacht over nieuwe manieren om met geld om te gaan; de beeldend kunstenaar Dadara bijvoorbeeld, of de toneelstukken De verleiders en De glashouder. Met kunst en, onontkoombaar 'de creatieve industrie', is het mogelijk maatschappelijke problemen in het debat te brengen. Om de oude economie te blijven bekritiseren, voor het zoeken naar nieuwe wegen op een manier waarop alleen de kunst dat kan, door het actief meewerken aan herontwerp en door multidisciplinaire samenwerking om iets te doen aan de problemen die je ziet. Iedereen een kunstenaar. Iedereen een econoom. Revolutie!